Doświadczanie sytuacji stresowych stanowi naturalny element funkcjonowania człowieka. Jednostki różnią się między sobą sposobami reagowania na stresory oraz strategiami podejmowanymi w celu redukcji napięcia. Każda osoba posiada swoje własne schematy i sposoby radzenia sobie z przeżywanym stresem.
Co wywołuje stres?
Stres wywołują różnego rodzaju sytuacje życiowe, dotyczące na przykład relacji jednostki z innymi osobami; wymagań stawianych jednostce ze strony otoczenia i innych osób; czynników biologicznych i psychofizycznych (np. choroby), itd. Ludzie są zróżnicowani pod względem cech temperamentu i charakteru, które mają wpływ na stopień nasilenia i skłonności do odczuwania i reagowania na sytuacje stresujące (takie jak np. reaktywność emocjonalna, wrażliwość sensoryczna). Na jedną osobę będą bardzo silnie wpływać nawet niewielkie zmiany, czy – mogłoby się wydawać mało – istotne stresory, podczas gdy inna osoba będzie w stanie zachować równowagę i spokój, nawet w bardzo trudnych sytuacjach.
Przykład: Introwertyk vs. Ekstrawertyk
Dla introwertyka stresująca będzie rozmowa z nowo poznanymi osobami, albo nawet spotkanie z osobami, które już zna. Ekstrawertyk natomiast może odczuwać negatywne emocje (w tym stres) pozostając samemu, bez innych osób w najbliższym otoczeniu.
Jakie są sposoby radzenia sobie ze stresem?
Istnieją rozmaite działania mające na celu poradzenie sobie z trudnościami. Od przeżywania smutku, bezsilności i rozpaczy, poprzez prokrastynację podjęcia działania, aż do przysłowiowego zaciskania zębów i robienia tego, co konieczne bez zwłoki i głębszej analizy. Różnego rodzaju metody radzenia sobie, czy też, można byłoby powiedzieć, objawy przeżywania sytuacji stresowej tworzą zbiory – zwane stylami. W psychologii funkcjonuje kilka teorii dzielących sposoby radzenia sobie ze stresem na kilka różnych stylów. Najczęściej wspominanym rozróżnieniem stylów radzenia sobie ze stresem jest teoria Endlera i Parkera. Na podstawie ich teorii został stworzony kwestionariusz do pomiaru stylów radzenia sobie ze stresem „CISS”.
Podzielili oni sposoby radzenia sobie ze stresem na 3 rodzaje:
1. Styl skoncentrowany na zadaniu
2. Styl skoncentrowany na emocjach
3. Styl skoncentrowany na unikaniu
Style radzenia sobie opisują sposoby reagowania na stresujące sytuacje. Każdy z nas korzysta z nich w różnym stopniu, ale zwykle jeden z nich jest dominujący u danej osoby. Na podstawie źródeł naukowych można zauważyć, iż styl skoncentrowany na zadaniu częściej występuje u osób ekstrawertycznych, a rzadziej u introwertycznych. Introwersja nierzadko współwystępuje także z wyższym poziomem neurotyzmu, który z kolei wpływa na częstsze stosowanie stylów skoncentrowanych na emocjach czy unikaniu (Siudem, 2008).
Osoba reprezentująca styl skoncentrowany na zadaniu skupia się na celu oraz działaniu, które musi podjąć, by rozwiązać dany problem, by tym samym pozbyć się napięcia stresowego i uniknąć doświadczenia nieprzyjemnych emocji. Przyjmuje zadaniowy sposób działania, analizuje sytuację i wyznacza kroki konieczne do podjęcia, nie angażując się przy tym emocjonalnie, co przyśpiesza i usprawnia proces zmagania się ze stresorami. Ten styl często pojawia się w przypadku zadań łatwych do wykonania, np. wykonanie pojedynczego prostego działania matematycznego podczas lekcji szkolnej lub też złożenie podpisu pod dokumentem w pracy (Dębska i Guła-Kubiszewska, 2005; Mroczkowska i Białkowska, 2014; Nowakowska i in. 2009; Tomczak, 2009).
W przypadku zadań trudniejszych, takich jak rozpoczęcie nauki do końcowego sprawdzianu, czy też generalne porządki w domu, często pojawia się styl skoncentrowany na unikaniu. Gdy sytuacja jest dla nas w jakiś sposób trudna, obciążająca; lub gdy czujemy, że możemy nie sprostać zadaniu; pojawia się skłonność do prokrastynacji, czyli odkładania zadań na później lub też pomijania ich, zajmowania się innymi (czasem nawet mniej ważnymi) sprawami, by tylko ominąć zmagania ze stresorem / konieczność wykonania danego zadania. Osoba nie skupia się specjalnie na samym emocjonalnym stosunku – raczej unika zarówno samego działania, styczności ze stresorem, jak i emocji związanych z nim, mogących obciążyć psychikę (Dębska i Guła-Kubiszewska, 2005; Mroczkowska i Białkowska, 2014; Nowakowska i in. 2009; Tomczak, 2009).
W stylu skoncentrowanym na emocjach występuje skłonność do skupiania się na własnym stanie psychofizycznym w kontakcie ze stresorem. Osoba skupiona na emocjach często podejmuje się działania, próbując zwalczyć negatywny wpływ stresora, ale jednocześnie jest negatywnie, a czasem wręcz lękowo nastawiona do danego problemu, co jedynie nasila poczucie stresu i nierzadko utrudnia faktyczne rozwiązanie sytuacji problemowej. Styl ten jest związany z podwyższonym poziomem neurotyczności, co powoduje skłonność do skupiania się na nieprzyjemnych emocjach, a także obwiniania siebie za brak podejmowania działań mogących rozwiązań problem (Siudem, 2008; Mroczkowska i Białkowska, 2014).
Co jest ważne, wybór strategii skoncentrowanej na zadaniu, emocjach lub unikaniu, zależy nie tyle od obiektywnej trudności zadania, ale od subiektywnej oceny na ile jednostka jest w stanie sobie z danym zadaniem poradzić.
Przykłady w codziennym życiu: Utrata pracy
Osoba stosująca styl skoncentrowany na zadaniu – będzie aktywnie poszukiwać nowego miejsca pracy, mając świadomość, że lepiej przez jakiś czas pracować, w obszarze, który może jej nie interesuje, lecz dostarcza środki do życia. W międzyczasie może szukać miejsca pracy, które bardziej by jej odpowiadało.
Osoba stosująca styl skoncentrowany na emocjach prawdopodobnie skupi się na uczuciach smutku, żalu, złości, co może obniżyć jej pewność siebie i poczucie sprawczości, a tym samym utrudnić poszukiwanie oraz podjęcie się pracy w nowym miejscu.
Osoba stosująca styl skoncentrowany na unikaniu po utracie pracy może unikać konfrontacji z problemem, angażując się w działania zastępcze. Może unikać rozmów o pracy, a nawet samego myślenia o niej, co może prowadzić do stagnacji i utrzymywania się przez jakiś czas w sytuacji bezrobocia. Z czasem brak dochodu prawdopodobnie będzie generować narastający stres, który może nasilić lęk przed podjęciem się nowej pracy.
Jakie sposoby są bardziej skuteczne, a jakie mniej?
Posiadanie umiejętności radzenia sobie ze stresem w sposób jak najmniej obciążający nasze funkcjonowanie psychiczne, a także fizyczne, jest jednym z wyznaczników dobrostanu i zdrowia psychicznego człowieka. Idąc tym torem – sposoby radzenia sobie ze stresem skupiające się na negatywnych, obciążających psychikę doznaniach (styl skoncentrowany na emocjach) będą najmniej efektywne i mniej korzystne dla osoby, doświadczającej sytuacji stresowych wymagających szybkiego działania. Działania charakterystyczne dla stylu skoncentrowanego na emocjach często nie prowadzą do realnego i efektywnego rozwiązania problemu, a jednocześnie powodują obciążenie emocjonalne i nadmiar negatywnych doznań, co jedynie nasila doświadczanie stresu. Jednakże w niektórych sytuacjach, niekontrolowalnych (np. żałoba), styl skupiony na emocjach jest potrzebny, gdyż pełni funkcję adaptacyjną. Jako najbardziej adaptacyjny, korzystny i pozytywnie wpływający na zdrowie i proces radzenia sobie ze stresem, wymieniany jest styl radzenia sobie skoncentrowany na zadaniu. Styl unikowy pozwala co prawda na zminimalizowanie wpływu stresora na zmagającą się z nim osobę, ale długoterminowo nie prowadzi do rozwiązania problemu i może skutkować przekształceniem się unikania w silne obciążenie emocjonalne, co korzystne dla dobrostanu jednostki nie jest.
Przykłady w codziennym życiu: Nauka do egzaminu
Myślenie osoby reprezentującej styl skoncentrowany na zadaniu będzie opierało się na tym, co zrobić i jak zacząć się uczyć, by zaliczyć egzamin. Będzie w stanie siąść do nauki, bez odkładnia na później i bez dłużej utrzymujących się negatywnych emocji spowodowanych egzaminem. Prawdopodobnie stworzy sobie plan nauki, a nawet gdy pojawią się wątpliwości lub problemy z opanowaniem materiału, to będzie aktywnie dążyć do lepszego zrozumienia tematu i jak najefektywniejszej nauki względem swoich możliwości.
Osoba stosująca styl skoncentrowany na emocjach może być tak zaabsorbowana tym, jakie negatywne emocje wywołuje w niej myśl o podejściu do egzaminu, że może nie być w stanie skupić się na nauce samej w sobie.
Osoba o unikowym stylu radzenia sobie ze stresem prawdopodobnie będzie odkładać rozpoczęcie nauki jak najbardziej w czasie. Może zajmować się w tym czasie wieloma innymi rzeczami – sprzątaniem, gotowaniem, oglądaniem serialu – by tylko nie myśleć o tym jednym egzaminie. W konsekwencji może zostawić opanowanie całości materiału na ostatnią chwilę, co spowoduje jedynie silny stres przed samym egzaminem i uniemożliwi proces efektywnej nauki, nawet przez sam brak czasu na przygotowanie się.
Przykład: Nieuleczalna choroba lub śmierć bliskiego.
W niektórych sytuacjach możemy nie być w stanie zastosować stylu skoncentrowanego na zadaniu. W przypadku nieuleczalnej choroby lub śmierci kogoś bliskiego zupełnie naturalną reakcją jest skoncentrowanie na emocjach lub unikanie myśli i rozmów o przykrym wydarzeniu, by długoterminowo poradzić sobie z trudną sytuacją. To pokazuje, że mimo iż w badaniach styl skoncentrowany na zadaniu jest podawany jako ten „najbardziej prawidłowy” – każdy ze stylów radzenia sobie ze stresem jest potrzebny i może być korzystny, w zależności od warunków sytuacji.
BIBLIOGRAFIA:
Mroczkowska, D., & Białkowska, J. (2014). Style radzenia sobie ze stresem jako zmienne determinujące jakość życia młodych dorosłych. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 20(3).
Nowakowska, K., Jabłkowska-Górecka, K., & Borkowska, A. (2009). Style radzenia sobie ze stresem i zespół wypalenia zawodowego u studentów ratownictwa medycznego i ratowników medycznych. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 9(4), 242-248.
Siudem, A. (2008). Style radzenia sobie ze stresem a wybrane cechy osobowości. Annales Universitatis Mariar-Curie-Skłodowska, Sectio J, 21.
Tomczak, K. (2009). Style radzenia sobie w sytuacji stresowej, przekonanie o własnej skuteczności, nadzieja na sukces u studentów rozpoczynających i kończących studia. Psychoterapia, 149(2), 67-79.
Wrona-Polańska, H. (1999). Style radzenia sobie ze stresem a zdrowie. Rocznik Naukowo-Dydaktyczny Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Zeszyt 205.
Dębska, U., & Guła-Kubiszewska, H. (2005). Samoregulacja, strategie uczenia się i style radzenia sobie ze stresem u młodych dorosłych. Psychologia Rozwojowa, 10(4).
