PTSD – Zespół stresu pourazowego
Zaburzenia lękowe to jedna z najbardziej rozbudowanych gałęzi diagnostyki zaburzeń psychicznych. Dotychczas na tej stronie zostały omówione inne jednostki z tej grupy: zaburzenia lękowe z napadami paniki, uogólnione zaburzenie lękowe, fobia społeczna, a także zaburzenia-obsesyjno-kompulsyjne, które co prawda aktualnie nie znajdują się bezpośrednio w kategorii zaburzeń lękowych, choć wcześniej długo tak było ze względu na podłoże o charakterze lękowym. W klasyfikacji ICD-11, podobnie jak w przypadku OCD, zespół stresu pourazowego nie znajduje się już w jednej kategorii z innymi zaburzeniami lękowymi. Została stworzona osobna kategoria „zaburzeń swoiście związanych ze stresem”.
Wszystkie wyżej wymienione zaburzenia charakteryzują się lękiem spowodowanym sytuacją teraźniejszą lub przyszłą, np. tak jak gdy boimy się odpowiedzi ustnej lub popełnienia jakiegoś błędu (np. nie zamknięcia drzwi do domu, lub nie odłączenia żelazka od prądu). PTSD opiera się natomiast na przeżywaniu stresu i lęku poprzez zdarzenia z przeszłości. Oczywiście, w przypadkach innych zaburzeń lękowych doświadczenia z przeszłości mogą być jedną z przyczyn ich powstania, jednakże nie jest to warunek konieczny. Za przyczyny innych zaburzeń lękowych (pomijając wydarzenia o charakterze traumy) podaje się najczęściej uwarunkowania biologiczne, psychologiczne i środowiskowe.
PTSD natomiast zawsze jest związane z przeżyciem lub byciem świadkiem wydarzenia traumatycznego (takim jak np. wojna, przemoc, wypadek itd). Funkcjonowanie z zespołem stresu pourazowego opiera się na ciągłym przeżywaniu, wracaniu do wydarzenia traumatycznego i odczuwaniu w związku z nim lęku, stresu i innych negatywnych emocji, tak jakby się to działo tu i teraz. Takie właśnie epizody powrotu do czasu i okoliczności wydarzeń traumatycznych w PTSD noszą nazwę flashbacków. Nie są niczym innym niż nawracającymi, natrętnymi wspomnieniami, które poprzez emocjonalny związek z traumą, wywołują wrażenie zagrożenia i odczucia lęku w natężeniu niewspółmiernym do sytuacji faktycznej. Osoby doświadczające flashbacków opisują je często jako bardzo realistyczne i szczegółowe obrazy sytuacji, w których doświadczyli traumy. Flashbacki mogą opierać się zarówno na wrażeniach wzrokowych (obraz sytuacji), jak i być związane z innymi modalnościami sensorycznymi (słuch, dotyk, a nawet węch i smak). W źródłach naukowych zostały przywołane przypadki, w których żołnierze doświadczając nawracających wspomnień wojny słyszeli odgłosy samolotów, broni, przemocy wobec ludzi, a także czuli zapachy dymu, benzyny, a także nawet metaliczny posmak krwi. Oprócz doświadczeń zmysłowych, podczas flashbacków w PTSD często pojawiają się także różnego rodzaju dolegliwości fizyczne, takie jak ucisk w klatce piersiowej, uczucie duszności, mdłości, zawroty głowy, czy przyspieszona akcja serca.
Oprócz flashbacków i stanów silnego napięcia emocjonalnego, osoby z PTSD często zmagają się z przewlekłym poczuciem zagrożenia, drażliwością, problemami ze snem, nadmierną czujnością oraz trudnościami w koncentracji. Występują także objawy unikania — osoba stara się nie myśleć o traumie, unika miejsc, osób lub sytuacji, które mogłyby ją przypomnieć. Skutkuje to często społecznym wycofaniem, trudnościami w relacjach oraz obniżonym poczuciem sensu życia.
Warto zaznaczyć, iż wydarzenie o charakterze traumy nie zawsze skutkuje wystąpieniem zespołu stresu pourazowego. Narażenie na wydarzenie lub sytuację o wyjątkowo zagrażającym lub przerażającym charakterze samo w sobie nie wskazuje na obecność zaburzenia stresu pourazowego. Wiele osób doświadcza takich stresorów bez rozwoju zaburzenia.
Ponadto, w psychopatologii wyróżnia się różne kategorie zaburzeń związanych z wydarzeniem traumatycznym w zależności od upływu czasu oraz charakteru reakcji osoby, która doświadczyła traumy. Przyjmuje się, że jeśli u danej osoby występują objawy stresu, lęku, niepokoju, dezorientacji, czy wycofania i osłupienia w czasie kilku godzin do 2 dni od momentu wydarzenia sytuacji traumatycznej, traktuje się ten stan jako ostrą reakcję na stres (jednostka obecna w ICD-11). W zakresie czasowym od 2 dni do 4 tygodni rozpoznaje się ostre zaburzenie stresowe (jednostka obecna w DSM-5), nazywane skrótowo ASD. Dopiero objawy utrzymujące się powyżej miesiąca mogą oznaczać PTSD. Gdy trwają dłużej niż 3 miesiące, można traktować ten stan jako zespół stresu pourazowego o charakterze przewlekłym. Wyróżnia się także taką jednostkę jak PTSD z opóźnionym początkiem, charakteryzujące się objawami występującymi po 6 miesiącach od wydarzenia traumatycznego.
W najnowszej klasyfikacji ICD-11 wyróżnia się także taką jednostkę jak złożone zaburzenie stresowe pourazowe (Complex PTSD/C-PTSD). Dotyczy to osób narażonych na długotrwałą lub powtarzającą się traumę, np. przemoc domową, znęcanie się lub niewolę. Oprócz typowych objawów PTSD, u tych osób obserwuje się trudności w regulacji emocji, głęboko zakorzenione poczucie wstydu i winy oraz trwałe problemy w relacjach interpersonalnych.
Leczenie zespołu stresu pourazowego opiera się głównie na psychoterapii — zwłaszcza terapiach poznawczo-behawioralnych ukierunkowanych na traumę (CBT) oraz terapii przetwarzania poznawczego (CPT). Skuteczność terapii zależy od wielu czynników, w tym czasu, jaki upłynął od traumy, oraz wsparcia społecznego, jakiego doświadcza osoba po traumie.
Farmakoterapia w PTSD
W leczeniu PTSD najczęściej stosuje się leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI, ponieważ najlepiej wpływają na trzy główne obszary objawów: pobudzenie lękowe, natrętne wspomnienia oraz unikanie. Najsilniejsze i najlepiej przebadane działanie mają sertralina, paroksetyna oraz wenlafaksyna. U osób z nasilonym pobudzeniem, napięciem i zaburzeniami snu pomocna bywa też mirtazapina, zwłaszcza gdy objawy obejmują wyczerpanie i trudności z zasypianiem. W części ośrodków klinicznych stosuje się również propranolol jako uzupełnienie terapii – lek ten, może zmniejszać jego emocjonalną intensywność wspomnień poprzez wpływ na proces rekonsolidacji pamięci. Farmakoterapia łagodzi objawy i stabilizuje funkcjonowanie, dzięki czemu pacjent może skuteczniej korzystać z psychoterapii, która pozostaje podstawową formą leczenia PTSD.
WAŻNE — przeczytaj przed interpretacją objawów
Treści na naszym blogu mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastąpią spotkania ze specjalistą ani profesjonalnej diagnozy. Każdy z nas może czasem doświadczać trudnych emocji, lęku, gorszego samopoczucia czy zachowań opisanych w artykułach — i nie oznacza to od razu zaburzenia. Jeśli jednak objawy są uciążliwe, powtarzają się, lub utrudniają codzienne życie — warto porozmawiać ze specjalistą. Psychiatra, psycholog kliniczny, lub psychoterapeuta może pomóc zrozumieć sytuację i zaproponować odpowiednie wsparcie lub leczenie.
Zwrócenie się po pomoc to oznaka troski o swoje zdrowie — nie słabości. Dbaj o siebie.
BIBLIOGRAFIA:
Gałecki, P., Szulc, A. (2023). Psychiatria: rozpoznania według ICD-10: T.1. Edra Urban & Partner.
Cierpiałkowska, L., Sęk, H. (2020). Psychologia Kliniczna. PWN. Rozdział 15.
Cierpiałkowska, L. (2009). Wykłady z psychologii: T. 15. Psychopatologia (wyd. 3). Wydawnictwo Naukowe Scholar. Rozdział 11.
