Zaburzenia osobowości to odrębna grupa zaburzeń psychicznych, które wyróżniają się przede wszystkim swoją trwałością i czasem funkcjonowania. Podczas, gdy inne zaburzenia psychiczne mogą trwać kilkanaście tygodni, miesięcy, czy lat i w wielu przypadkach są możliwe do wyleczenia, zaburzenia osobowości charakteryzują się tym, iż są trwałymi nieprawidłowymi wzorcami funkcjonowania osobowości człowieka, które powstają już w okresie dziecięcym i są obecne przez całe jego życie.
Oprócz tych bardziej znanych zaburzeń osobowości, takich jak osobowość narcystyczna, borderline, czy antyspołeczna (które zostały opisane już na tej stronie) należące do wiązki B zaburzeń osobowości, istnieją także zaburzenia z wiązek A i C. Wcześniej wspomniana wiązka B zawiera zaburzenia osobowości o charakterze dramatyczno-impulsywnym. Znajdują się w niej zaburzenia charakteryzujące się labilnością emocjonalną, ekspresyjnością oraz lekceważeniem konsekwencji impulsywnych działań. Wiązka A obejmuje zaburzenia zwane ekscentrycznymi, czy też „dziwacznymi”, takie jak osobowość paranoiczna, schizotypowa i schizoidalna. Z kolei w wiązce C zostały zgromadzone zaburzenia osobowości o charakterze lękowym. Są nimi: osobowość obsesyjno-kompulsyjna (anankastyczna), osobowość zależna oraz osobowość unikająca. Anankastyczne zaburzenie osobowości oraz osobowość zależna zostały omówione we wcześniejszych artykułach znajdujących się na tej stronie, do których przeczytania serdecznie zapraszamy. Ten wpis będzie poświęcony ostatniej jednostce z wiązki C, czyli osobowości unikającej (Gałecki i Szulc, 2023).
Nazwa unikowego zaburzenia osobowości może kojarzyć się na pierwszy rzut oka z unikowym stylem przywiązania. Chociaż brzmią podobnie, nie są tym samym. Style przywiązania określają jedynie charakter naszego funkcjonowania w relacjach interpersonalnych (co omówione zostało w innym tekście na tej stronie) (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). Unikowy styl przywiązania charakteryzuje się dystansem emocjonalnym, unikaniem bliskości i nieufnością w relacjach interpersonalnych oraz trudnościami w otwarciu się w rozmowie z innymi. Osobowość unikająca obejmuje natomiast cały mechanizm działania osobowości człowieka i determinuje sposoby funkcjonowania w różnych obszarach jego życia. Określa sposób działania i zachowania w relacjach interpersonalnych, ale także w kwestiach dotyczących motywacji, emocji, nauki, komunikacji i budowy świata wewnętrznego danej osoby.
Osobowość unikająca jest determinowane głównie lękiem przed oceną ze strony innych osób oraz chęcią ochrony (ucieczki) przed zagrażającymi wewnętrznej strukturze osobowości czynnikami. Poprzez potrzebę zapewnienia sobie bezpieczeństwa i ochrony przed krytyką lub wyśmianiem ze strony innych, osoby z unikowym zaburzeniem osobowości często wycofują się z życia społecznego w wielu aspektach (Murawiec, b.d.). Nierzadko zdarza się, że unikają działalności zawodowej wymagającej częstych kontaktów z ludźmi, uczestniczenia w nowych dla nich sytuacjach (np. atrakcje rozrywkowe w gronie znajomych, których wcześniej nie próbowali), a nawet ogólnie wchodzenia w bliższe relacje z ludźmi. Zachowania charakterystyczne dla osobowości unikającej nie są podyktowane niechęcią, czy też pogardą wobec ludzi, a lękiem przed odrzuceniem i dezaprobatą (PokonajLęk, b.d.). Zazwyczaj bywa, że osoby z tym zaburzeniem osobowości chcą tworzyć relacje, tylko ich obawy im to znacznie utrudniają.
Osoby z osobowością unikającą często są powściągliwe w angażowaniu się w bliskie relacje. Często powstrzymują się także przed samym wchodzeniem w nowe relacje z powodu poczucia niedopasowania i wrażenia, że sobie nie poradzą (Serdeczne Centrum, b.d.). Towarzyszy im także lęk przed popełnieniem jakiegoś błędu lub zrobieniem czegoś, co nie będzie odpowiadało innym, przez co mogą zostać wyśmiani lub skrytykowani – w takiej sytuacji łatwiej jest się po prostu zdystansować i nie angażować w kontakty z ludźmi, co zapewnia chwilowe poczucie bezpieczeństwa i co w konsekwencji skutkuje niestety ogólnym wycofaniem z życia społecznego.
Przyczyn występowania osobowości unikającej dopatruje się zarówno w psychologicznych czynnikach występujących biologicznie i genetycznie (np. cechy temperamentu takie jak, introwersja, wysoka reaktywność emocjonalna, sumienność i wynikająca z niej skłonność do nadmiernej kontroli), jak i czynnikach środowiskowych, takich jak sposób wychowania czy negatywne doświadczenia życiowe (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). Osobowość unikająca często rozwija się u osób, które w dzieciństwie były wychowywane w atmosferze krytyki, kontroli i chłodu emocjonalnego. Poprzez poczucie odrzucenia, nieadekwatności i zaniedbanie poczucia bezpieczeństwa i bliskości (których można doświadczyć zarówno w domu rodzinnym, jak i w grupie rówieśniczej), wytwarzają się mechanizmy obronne, opierające się na unikaniu konfrontacji z czynnikami powodującymi dyskomfort psychiczny oraz lęk (Murawiec, b.d.). W efekcie w dojrzewającej dopiero osobowości powstaje schemat mechanizmów i wzorców zachowań chroniących przed kolejnymi negatywnymi doświadczeniami.
Oczywiście zaburzenia osobowości, tak jak inne zaburzenia i choroby psychiczne podlegają terapii. Utrudniają w znacznym stopniu funkcjonowanie człowieka i niejednokrotnie zaburzają percepcję rzeczywistości, sprawiając, że życie z nimi jest znacznie bardziej problematyczne niż powinno być. Główną formą leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia. Polecana jest terapia psychodynamiczna/psychoanalityczna pozwalająca na przeanalizowanie problemów danej osoby z perspektywy całego jej życia oraz doświadczeń z okresu dzieciństwa, co jest bardzo istotne w przypadku trwałych wzorców zachowań występujących w zaburzeniach osobowości. Psychoterapia (zarówno psychodynamiczna, jak i poznawczo-behawioralna i inne) polega na przeanalizowaniu sposobu funkcjonowania psychiki danej osoby oraz modyfikacji nieadaptacyjnych schematów myślenia i działania, pozwalając na budowanie świadomości własnego stanu pacjenta oraz stopniową naukę radzenia sobie z własnymi trudnościami. Bardzo skuteczna może być także psychoterapia grupowa, pozwalająca jednocześnie na nabywanie i ćwiczenie umiejętności społecznych (PokonajLęk, b.d.; Serdeczne Centrum, b.d.).
WAŻNE — przeczytaj przed interpretacją objawów
Treści na naszym blogu mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastąpią spotkania ze specjalistą ani profesjonalnej diagnozy. Każdy z nas może czasem doświadczać trudnych emocji, lęku, gorszego samopoczucia czy zachowań opisanych w artykułach — i nie oznacza to od razu zaburzenia. Jeśli jednak objawy są uciążliwe, powtarzają się, lub utrudniają codzienne życie — warto porozmawiać ze specjalistą. Psychiatra, psycholog kliniczny, lub psychoterapeuta może pomóc zrozumieć sytuację i zaproponować odpowiednie wsparcie lub leczenie.
Zwrócenie się po pomoc to oznaka troski o swoje zdrowie — nie słabości. Dbaj o siebie.
BIBLIOGRAFIA:
Cierpiałkowska, L., & Sęk, H. (2020). *Psychologia kliniczna* (Rozdział 14: Zaburzenia osobowości). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). *Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11* (Tom 1). Edra Urban & Partner.
Murawiec, S. (b.d.). Osobowość lękliwa (unikająca). *Medycyna Praktyczna*. https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/zaburzenia_osobowosci/77237,osobowosc-lekliwa-unikajaca
PokonajLęk. (b.d.). Osobowość unikająca (lękliwa) – objawy, przyczyny i leczenie. https://pokonajlek.pl/osobowosc-unikajaca/
Serdeczne Centrum Psychoterapii. (b.d.). Osobowość unikająca – przyczyny, zaburzenia, psychoterapia. https://serdecznecentrum.pl/osobowosc-unikajaca-przyczyny-zaburzenia-psychoterapia/
