W życiu każdego człowieka – mimo dynamicznego rozwoju nauki i medycyny – nadal zdarzają się zjawiska, które na pierwszy rzut oka wydają się trudne do wyjaśnienia. Często rozwiązanie tych zagadek daje nam przyjrzenie się ludzkiemu funkcjonowaniu z perspektywy psychologii. Psychologia jako nauka niejednokrotnie pomaga dostrzec rolę działania umysłu człowieka na sposób postrzegania przez niego rzeczywistości. Psychologia pokazuje nam jakie zniekształcenia poznawcze, mechanizmy obronne i schematy myślowe mogą powstać w psychice człowieka, wpływając na jego emocje, samopoczucie, zachowania, decyzje, relacje i różne inne dziedziny jego życia, w tym nawet zdrowie fizyczne. Jednymi z nich są efekty placebo* i nocebo*.
Pojęcie placebo znane było już w XVIII wieku w odniesieniu do medycyny. Było traktowane jako „lek na pocieszenie pacjenta”. W 1955 roku zjawisko to zostało spopularyzowane jako termin naukowy poprzez badania Henry’ego Beechera znane pod tytułem „The Powerful Placebo” (Beecher, 1955; Bąbel, 2006). Eksperyment polegał na podaniu rannym żołnierzom podczas II wojny światowej soli fizjologicznej (substancji obojętnej dla organizmu) zamiast substancji uśmierzającej ból (w tym przypadku morfiny). Okazało się, że wielu żołnierzy – pomimo braku przyjęcia substancji o działaniu przeciwbólowym – zgłosiło poprawę samopoczucia i uważało, że odczuwany wcześniej ból faktycznie się zmniejszył.
We współczesnych czasach często można spotkać się z podobnym zjawiskiem w różnych kwestiach. Nierzadko zdarza się, że pewna substancja działa na jedną osobę, a nie działa w przypadku drugiej (lub powoduje wręcz negatywne skutki). Dotyczy to zarówno przyjmowania substancji takich jak kofeina, nikotyna, a także środków przeciwbólowych oraz innych leków farmakologicznych. Przykładowo – pomimo, że początek działania leków przeciwdepresyjnych określa się na co najmniej 2 tygodnie od początku okresu przyjmowania preparatu – zdarza się, że pacjenci zgłaszają poprawę samopoczucia znacznie szybciej – nawet od razu po przyjęciu pierwszej dawki leku (Gabbard, 2015). Inni natomiast mogą twierdzić, że przyjmowane leki nie działają lub wręcz pogarszają ich samopoczucie, nawet pomimo prób leczenia farmakologicznego kilkoma różnymi preparatami.
Czym jest to spowodowane? Działanie efektów placebo i nocebo wynika z nastawienia danej osoby do danej sytuacji (w tym przypadku pacjenta do przyjmowania leku). Jeśli pacjent jest nastawiony pozytywnie do terapii, do swojego lekarza czy samej koncepcji przyjmowania leku – może podświadomie powodować, że poczuje się lepiej. Może też być nastawiony negatywnie i trzymać się założenia, że lek i tak na niego nie działa lub tylko pogorszy jego stan, a terapia i tak mu nie pomoże – i ze względu na samo podejście do sprawy – przewidywania mogą się sprawdzić.
Jak to działa, że psychiczne nastawienie może wpływać na stan fizyczny?
Działanie placebo i nocebo rozumiane jako (pozytywne lub negatywne) działanie substancji teoretycznie obojętnej dla organizmu tłumaczy się przeważnie faktem, iż myśli i emocje mogą modulować pracę układu nerwowego, hormonalnego i odpornościowego (Jonkisz i in., 2017). To, jaki charakter mają nasze myśli i emocje, może wpływać na wydzielanie konkretnych substancji chemicznych w organizmie (np. endorfin, serotoniny, dopaminy, kortyzolu), co z kolei wpływa na fizyczne samopoczucie i reakcje organizmu.
Kluczową rolę w placebo i nocebo odgrywają określone oczekiwania pacjenta, które mogą być związane z różnymi kwestiami (np. wcześniejsze doświadczenia, wiedza na dany temat, stereotypizacja, efekt aureoli* lub efekt rogów*) (Bąbel, 2006).
Pozytywne doświadczenia z poprzednimi podobnymi sytuacjami czy substancjami mogą wzmacniać efekt placebo. Z kolei doświadczenia negatywne mogą wzmacniać negatywne nastawienie do danej sytuacji lub substancji i tym samym wzmacniać efekt nocebo.
Przykład nocebo: Jeśli pacjent doświadczył kiedyś negatywnych skutków przyjmowania leku (np. nudności, czy złego samopoczucia), może czuć się gorzej przy przyjmowaniu nowego leku o innym składzie niż poprzednio. Może nawet dojść do pogorszenia samopoczucia jeszcze przed przyjęciem pierwszej dawki – poprzez wpływ oczekiwań i spodziewanie się negatywnych skutków ubocznych (Kariera w farmacji, b.d.).
Działanie efektu placebo lub nocebo może być spowodowane wrażeniem jakie wywiera na nas dana osoba (np. lekarz czy psychoterapeuta).
Efekt placebo: Jeśli pacjent ma wrażenie, że lekarz odnosi się do niego w miły sposób, może automatycznie przypisywać mu inne pozytywne cechy, takie jak odpowiedzialność, rzetelność, bycie kompetentnym, i utrzymywać się w przekonaniu, że leczenie będzie miało pozytywny efekt. Przenosimy nasz stosunek do lekarza na lek, który nam przepisuje… Siła tego efektu jest bardzo duża, poprawia rokowanie w leczeniu, oraz poziom współpracy pacjenta w leczeniu (systematyczność w przyjmowaniu leku, komunikację). Pozwala na budowania przymierza terapeutycznego, wspólny cel pacjenta i lekarza staje się tym bardziej realny im jest ono silniejsze. Do faktycznego, biochemicznego, neurobiologicznego działania leku dodawany jest efekt placebo, wzmacniając efekt leczniczy (Gabbard, 2015).
Efekt nocebo: Jeśli pacjent ma wrażenie, że lekarz odnosi się do niego w taki sposób, jaki mu nie odpowiada (lub posiada jakieś cechy, które mu nie odpowiadają) może nieświadomie przypisywać lekarzowi inne negatywne cechy (np. brak wystarczającej wiedzy, nierzetelność itd.), co może skutkować przekonaniem, że pacjentowi nie pomoże, a wręcz pogorszy jego stan przepisując niewłaściwe leki. To przeciwieństwo efektu placebo (Jonkisz i in., 2017).
Utrzymywanie się w przekonaniu, że lekarz posiadający 30 letnie doświadczenie w zawodzie na pewno przepisze odpowiednie leki, a lekarz świeżo po studiach na pewno przepisze nieodpowiednie, także wzmacnia efekty placebo i nocebo (stereotypizacja) (Bąbel, 2006). Ten sam lek może poprawić lub pogorszyć samopoczucie, w zależności od tego kto wystawi nam receptę… a tak naprawdę od naszego nastawienia do tej osoby.
Może to wydawać się to trudne do uświadomienia, ale tak jesteśmy wszyscy skonstruowani. Taka już jest nasza ludzka natura. Już Marek Aureliusz zapisał w swoich „Rozmyślaniach”: „Życie człowieka jest tym, czym czynią je jego myśli.” To zdanie pokazuje, że nasza interpretacja i nastawienie mają realny wpływ na doświadczenie – dokładnie tak, jak w efekcie placebo. Podobnie pisał Epiktet: „Nie rzeczy same z siebie niepokoją ludzi, lecz ich wyobrażenia o rzeczach.” – jak w efekcie nocebo.
Na efekty placebo i nocebo ma wpływ także dostęp do informacji, aktualny stan wiedzy danej osoby. Jeżeli na przykład, przed zakupem i zastosowaniem danego leku, kosmetyku, czy innego typu rzeczy, otrzymamy od innych osób (czy to znajomych, czy recenzentów w Internecie, reklamy ! ) pozytywne lub negatywne opinie na dany temat – też może to wpływać na efekt placebo lub nocebo (Kariera w farmacji, b.d.).
Tematyka efektów placebo i nocebo pozwala dostrzec, jak duży wpływ na życie człowieka mają jego myśli, emocje, przekonania i oczekiwania. Warto pamiętać, że psychika nie tylko odzwierciedla nasze zdrowie, lecz także może je realnie kształtować – wspierać proces leczenia albo go utrudniać. Świadomość tych zjawisk powinna skłaniać do refleksji nad własnym nastawieniem i schematami myślowymi, które stosuje się na co dzień. Zrozumienie roli placebo i nocebo może pomóc nie tylko w medycynie, lecz także w codziennych wyborach, ucząc nas, że to, w co wierzymy, ma siłę zmieniania naszego doświadczenia rzeczywistości. Świadomość efektu placebo i nocebo może także poprawić relację lekarz–pacjent oraz zachęcić do większej uważności na własne nastawienie.
*Placebo – substancja lub procedura bez właściwości leczniczych, która wywołuje poprawę zdrowia dzięki przekonaniu pacjenta w jej skuteczność.
*Nocebo – przeciwieństwo placebo, czyli pogorszenie stanu zdrowia wynikające z negatywnego nastawienia pacjenta, mimo że stosowana substancja sama w sobie jest neutralna dla organizmu człowieka.
*Efekt aureoli (eng. „halo effect”) – błąd poznawczy polegający na przypisywaniu większej ilości pozytywnych cech osobie czy rzeczy, która wywarła na nas dobre pierwsze wrażenie. Na przykład gdy widzimy osobę elegancko ubraną, w okularach, z licznymi tytułami naukowymi, mamy często wrażenie, że pewnie jest też inteligentna, kompetentna.
*Efekt diabelskich rogów (eng. „horns effect”) – przeciwieństwo efektu aureoli; sytuacja, gdy jedna negatywna cecha danej rzeczy lub osoby, powoduje jej ogólną negatywną ocenę (np. gdy dana osoba nie radzi sobie dobrze z jedną rzeczą (np. uczeń z jednym przedmiotem w szkole), może być uznawany za ogólnie nieporadną, nieinteligentną, nieodpowiedzialną w innych kwestiach.
ŹRÓDŁA:
Aureliusz, M. (ok. 170 n.e.). *Rozmyślania*.
Bąbel, P. (2006). Placebo i nocebo. Próba integracji. *Przegląd Psychologiczny, 49*(2), 141–156.
Beecher, H. K. (1955). The powerful placebo. *Journal of the American Medical Association, 159*(17), 1602–1606.
Epiktet. (ok. 100 n.e.). *Encheiridion*.
Gabbard, G. O. (2015). *Psychiatria psychodynamiczna w praktyce klinicznej* (wyd. 5, ss. 162–171). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jonkisz, A., Szmaglińska, K., & Fajler, M. (2017). Efekt placebo/nocebo prognozy lekarskiej. *Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 23*(1).
Kariera w farmacji. (b.d.). Efekt placebo i nocebo. https://karierawfarmacji.pl/efekt-placebo-i-nocebo/
