Uzależnienie od nikotyny – inaczej zwane nikotynizmem – od lat jest jednym z najczęściej występujących uzależnień. Przyjmowanie substancji zawartych w różnego rodzaju wyrobach nikotynowych – zarówno w formie czynnej, jak i biernej – stanowi poważny problem zdrowotny i społeczny.
Wydaje się, że znaczna większość osób palących różnego rodzaju wyroby nikotynowe, ma świadomość ich szkodliwości dla organizmu. Jednak, mimo to, nadal po nie sięga. Dzieje się tak, ponieważ wyroby nikotynowe silnie oddziałują na układ nagrody w mózgu, wywołując wyrzut dopaminy i szybkie uczucie przyjemności. Dostarczanie nikotyny do organizmu z reguły ma powodować poczucie ulgi i ukojenia, a nawet lekkiej euforii (Porębiak, b.d.). Dodatkowo, nikotyna działa jako stymulant – może pobudzać organizm i poprawiać koncentrację. Pomaga także w redukcji stresu i napięcia. Uzależnienie od nikotyny rozwija się bardzo szybko, a chęć uniknięcia przykrych objawów odstawienia – takich jak drażliwość, napięcie, trudności z koncentracją czy wzmożony apetyt – skłania osoby uzależnione do ponownego sięgania po papierosa lub e-papierosa.
Wyroby nikotynowe stanowią zarówno uzależnienie farmakologiczne (zmiana sposobu funkcjonowania organizmu poprzez związki chemiczne), jak i behawioralne (sam fizyczny nawyk odruchu palenia – np. w sytuacji stresowej). Uzależnienie behawioralne w postaci palenia nie jest niczym innym jak wypracowanym odruchem warunkowym, gdzie określone bodźce zewnętrzne (np. stres, przerwa w pracy, spotkanie towarzyskie) automatycznie wywołują potrzebę sięgnięcia po papierosa. Z czasem palenie przestaje być świadomym wyborem, a staje się czynnością automatyczną… nabytym schematem działania, podtrzymywanym przez fizjologiczne działanie nikotyny i nawyk jej zażywania.
Nikotyna jest substancją silnie i szybko uzależniającą, należącą do grupy środków psychoaktywnych, tak samo jak alkohol, czy różnego rodzaju inne narkotyki. Tak jak w przypadku uzależnień związanych z innymi substancjami, nikotynizmowi towarzyszy zwiększanie się tolerancji na ilość spożywanej substancji uzależniającej, jak i zespół abstynencyjny w sytuacji zaprzestania przyjmowania danego środku (Gałecki i Szulc, 2023). Zwiększanie się tolerancji polega na konieczności przyjmowania coraz większej dawki substancji uzależniającej (mniejsza ilość przestaje wystarczać i dawać pożądane efekty). Zespół abstynencyjny to sytuacja występowania niepożądanych efektów psychofizycznych organizmu w reakcji na zaprzestanie dostarczania mu substancji, od której jest on uzależniony.
W przypadku uzależnienia od nikotyny zespół abstynencyjny objawia się:
– ogólnym dyskomfortem psychicznym;
– zwiększoną drażliwością i reaktywnością na bodźce wywołujące negatywne emocje;
– uczuciem niepokoju;
– spadkiem koncentracji uwagi;
– uczuciem zmęczenia;
– zwiększeniem apetytu;
– zaburzeniami snu (zwykle bezsennością lub nadmierną sennością);
(Wiśniewska, b.d.).
Na rynku nikotyna dostępna jest w różnych formach – w postaci tradycyjnych papierosów, e-papierosów, gum, saszetek lub plastrów nikotynowych oraz podgrzewaczy. Nowoczesne formy przyjmowania nikotyny zostały zaprojektowane w założeniu, że zastąpią papierosy tradycyjne, będąc ich mniej szkodliwym zamiennikiem. Co prawda, inne formy przyjmowania nikotyny nie są użytkowane od tak dawna jak tradycyjne papierosy i nie ma jeszcze tylu badań na temat ich oddziaływania na organizm człowieka, ile w przypadku tradycyjnych papierosów, jednakże istnieją już badania, które obalają mit mówiący o tym, że alternatywy tradycyjnych papierosów są mniej szkodliwe dla człowieka (Lemkowska, b.d.; Sowa i in., 2025).
Do konsekwencji zdrowotnych przyjmowania nikotyny poprzez palenie papierosów tradycyjnych należą między innymi:
– choroby układu oddechowego (zwiększone ryzyko rozwoju astmy oskrzelowej lub jej pogorszenia; rozedma płuc, przewlekłe zapalenia oskrzeli, obturacyjna choroba płuc oraz rozwój nowotworów płuc, krtani, tchawicy, jamy ustnej);
– choroby układu krążenia (zwiększone prawdopodobieństwo zawału serca, nadciśnienia tętniczego, choroby niedokrwiennej serca, miażdżycy kończyn dolnych, tętniaka aorty);
– inne niż wyżej wymienione nowotwory;
– problemy trawienne (np. owrzodzenie żołądka lub dwunastnicy);
– zaburzenia płodności, impotencja;
– zwiększone ryzyko wszelkich chorób i zakażeń poprzez ogólne obniżenie odporności organizmu;
(Ministerstwo Zdrowia, b.d.).
Na ten moment według badań podaje się, że co prawda alternatywy tradycyjnych papierosów (e-papierosy, saszetki, gumy, plastry nikotynowe i podgrzewacze do tytoniu) niosą ze sobą mniejsze ryzyko chorób nowotworowych poprzez brak spalania substancji w nich zawartych (jedynie podgrzewanie lub wchłanianie), natomiast większość z nich zawiera z kolei substancje, których nie zawierają tradycyjne papierosy, a które mogą być potencjalnie toksyczne dla organizmu człowieka. Tak samo, jak papierosy tradycyjne, e-papierosy oraz podgrzewacze tytoniu niosą ze sobą ryzyko astmy i innych chorób układu oddechowego. Tak samo, jak w przypadku papierosów tradycyjnych, inne preparaty nikotynowe podnoszą ciśnienie, co może skutkować zaburzeniami i chorobami układu krążenia. Do tego, obecna w nich wysoka dawka nikotyny, łatwa dostępność oraz atrakcyjność tego typu produktów (chociażby poprzez różnego rodzaju aromaty smakowe) powodują bardzo łatwe i silne uzależnienie. Saszetki nikotynowe typu „snus” niosą ze sobą wysokie ryzyko problemów jamy ustnej i uzębienia. Gumy oraz plastry nikotynowe wydają się być na ten moment najmniej szkodliwą formą przyjmowania nikotyny – są stosowane w terapii uzależnienia i polecane jako pomoc w procesie rzucania palenia (Gacoń et al., 2023).
Najważniejszym elementem procesu rozstawania się z nałogiem jest motywacja danej osoby do trwania w abstynencji. Może pomóc w tym świadomość negatywnych konsekwencji i strat jakie niesie ze sobą uzależnienie oraz korzyści wynikających z wyjścia z niego. Warto sobie uświadomić, że paląc trujemy nie tylko siebie, ale też osoby wokół nas. Na papierosy przeznaczana jest zazwyczaj dosyć duża ilość pieniędzy, które można byłoby spożytkować w korzystniejszy sposób. Przez szkodliwe skutki palenia dla układu oddechowego, zmniejsza się wydolność pracy organizmu, spada kondycja fizyczna. Poprzez rozstanie z nałogiem palenia można poprawić wydolność, odporność i szybkość regeneracji organizmu (przykładem może być tutaj szybsze gojenie się ran). Palenie może także pogarszać zmysły smaku i węchu oraz przyspieszać starzenie się skóry (Jakrzucićpalenie.pl, b.d.). W przypadku papierosów tradycyjnych częstym problemem jest także nieprzyjemny zapach tytoniu pozostający na ubraniach, skórze, włosach i w miejscach palenia (mieszkanie, samochód), a także żółknięcie zębów, paznokci.
Aktualnie dostępne są różne metody pomocne w trakcie rzucania palenia. Jedną z nich jest zastępcza terapia nikotynowa (NRT), która opiera się na przyjmowaniu mniej szkodliwych preparatów zawierających nikotynę i stopniowym zmniejszaniu przyjmowanej dawki – aż do całkowitej rezygnacji z przyjmowania nikotyny. NRT to zazwyczaj gumy, plastry, pastylki, inhalatory, które mają pomóc złagodzić głód nikotynowy i objawy odstawienia. Dostępne są również leki na receptę, które mają zmniejszać głód nikotynowy, ale bez użycia samej nikotyny. Polecane są także różnego rodzaju metody psychologiczne i behawioralne – między innymi terapia poznawczo-behawioralna, programy wsparcia prowadzone przez psychologów, trenerów, ośrodki zajmujące się terapią uzależnień, a także grupy wsparcia osób, które zmagają się z tym samym problemem. W samodzielnym rzucaniu palenia pomocne bywa też używanie zwykłych gum do żucia (np. po terapii NRT), a także zapisywanie postępów w abstynencji. Wgląd w to, ile dni udało się przetrwać bez nikotyny motywuje do dalszego dążenia do celu. Warto dodać, że zarówno metody rzucania palenia z dnia na dzień, jak i te przeprowadzane stopniowo, mają podobną skuteczność. To, która metoda się lepiej sprawdzi zależy od danej osoby i jej przyzwyczajeń. W wypadku niepowodzeń w zaprzestaniu używania nikotyny wskazane jest skorzystanie z konsultacji lekarza psychiatry, ponieważ palenie papierosów może wynikać z braku odpowiedniego leczenia zaburzeń depresyjnych i/lub lękowych. Usunięcie lub zmniejszenie cierpienia psychicznego, może prowadzić do ustania koniecznością poprawiania sobie nastroju i redukcji lęku poprzez dostarczenie do organizmu nikotyny. Jedyny zarejestrowany w Polsce do leczenia uzależnienia od nikotyny lek to bupropion, który jest jednocześnie lekiem przeciwdepresyjnym (Cierpiałkowska i Sęk, 2020; Jakrzucićpalenie.pl, b.d.).
BIBLIOGRAFIA:
Cierpiałkowska, L., & Sęk, H. (2020). *Psychologia kliniczna* (Rozdział 19: Uzależnienia). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gacoń, E. K., Kotusiewicz, W., Siekierko, N., Żołnierek, M., Zembala, J., & Lewandowski, M. M. (2023). E-cigarettes and tobacco heaters – a healthier alternative or another threat. Literature review. *Environmental Medicine/Medycyna Środowiskowa, 26*.
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). *Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11* (Tom 2). Edra Urban & Partner.
Jakrzucićpalenie.pl. (b.d.). Prawda o leczeniu uzależnienia od nikotyny. https://jakrzucicpalenie.pl/prawda-o-leczeniu-uzaleznienia-od-nikotyny/
Lemkowska, E. (b.d.). Papierosy elektroniczne w świetle medycyny opartej na dowodach naukowych. *Aktualne Problemy Badawcze, 99*.
Ministerstwo Zdrowia. (b.d.). Szkodliwość palenia tytoniu. https://archiwum.mz.gov.pl/zdrowie-i-profilaktyka/uzaleznienia/tyton/szkodliwosc-palenia-tytoniu/
Porębiak, M. I. (b.d.). Uzależnienie od nikotyny. *Medycyna Praktyczna*. https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/uzaleznienia/70084,uzaleznienie-od-nikotyny
Sowa, F., Żychowska, G., Drapała, J., Dederko, M., Szewczyk, W., Mucha, K., & Gomułka, K. (2025). Wpływ elektronicznych papierosów na rozwój i przebieg astmy. *Alergia Astma Immunologia, 30*(1).
Wiśniewska, B. (b.d.). Nikotynizm – czym jest uzależnienie od nikotyny i jak z nim walczyć? *Medicover*. https://www.medicover.pl/o-zdrowiu/nikotynizm-czym-jest-uzaleznienie-od-nikotyny-i-jak-z-nim-walczyc,6180,n,192
