Rodzina stanowi podstawowe środowisko rozwoju człowieka – to właśnie w niej kształtują się pierwsze więzi, wzorce relacji oraz poczucie bezpieczeństwa. Dzieciństwo, uznawane za czas beztroski i rozwoju, powinno być okresem, w którym dziecko może poznawać świat, uczyć się emocji oraz doświadczać opieki ze strony dorosłych. Zdarza się jednak, że naturalny porządek ról w rodzinie zostaje zaburzony, a dziecko przyjmuje obowiązki i odpowiedzialności niewspółmierne do swojego wieku. W momencie gdy rodzic przez swoje własne problemy (rodzinne, finansowe, psychiczne, zdrowotne) nie jest w stanie dawać dziecku należytej uwagi i zainteresowania, a problemy rodziców stają się ważniejsze niż poprawny rozwój dziecka i jego dobro – nierzadko dochodzi do sytuacji, gdy dziecko zaniedbuje swoje własne potrzeby i zainteresowania, chcąc wspierać w trudnej sytuacji swojego opiekuna. Skutkuje to zjawiskiem zwanym parentyfikacją, czyli przejmowaniem obowiązków i roli rodziców/opiekunów przez dzieci – nijako odwrócenia ról (Kawecka, b.d.).
Problemy będące przyczyną parentyfikacji to zazwyczaj:
– psychiczna lub fizyczna choroba rodzica lub jego niezdolność do wykonywania codziennych zadań i obowiązków domowych;
– uzależnienie rodzica od alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych;
– rozwód rodziców lub ich separacja;
– problemy finansowe rodziny;
– śmierć jednego z rodziców;
– nieobecność jednego z rodziców (np. przez pracę za granicą);
– skoncentrowanie rodziców na karierze i pracy;
(Grzegorzewska, 2016).
Wszystkie te sytuacje mogą skutkować potrzebą dziecka do wspierania rodzica, opieki nad nim. Tym samym dziecko ma duże szanse na zaniedbanie własnych spraw i potrzeb, co będzie miało niekorzystny wpływ na jego rozwój.
Wyróżnia się 2 główne rodzaje parentyfikacji:
Parentyfikacja instrumentalna ma miejsce wtedy, gdy dziecko przejmuje obowiązek opieki nad rodzeństwem lub opiekuje się chorym rodzicem oraz załatwia sprawy mieszczące się w zakresie obowiązków osoby dorosłej, takie jak dbanie o dom, robienie zakupów, gotowanie posiłków, a czasem nawet utrzymywanie finansowe rodziny. Zadania te nie są dostosowane do wieku i etapu rozwojowego dziecka oraz zakłócają lub uniemożliwiają mu spełnianie zadań rozwojowych adekwatnych do danego etapu rozwoju (np. nauka w szkole, rozwijanie zainteresowań) (Gucwa-Porębska, b.d.).
Tu warto podać przykład. Jeśli dziecko sprząta swój pokój oraz przygotowuje sobie samo śniadanie do szkoły – sytuacja ta jest jak najbardziej w porządku. Problem zaczyna się wówczas, gdy dziecko w wieku przyjmijmy 12 lat, po powrocie ze szkoły przygotowuje posiłek dla całej rodziny, sprząta mieszkanie i pilnuje rodzeństwa, przez co nie ma czasu lub sił na przykład na odrobienie zadań domowych, czy też naukę do sprawdzianu (Kostrzewa, b.d.).
Parentyfikacja emocjonalna polega natomiast na zaspokajaniu potrzeb emocjonalnych i społecznych opiekunów przez dziecko. Dziecko w trudnej sytuacji (np. choroby psychicznej lub fizycznej rodzica, uzależnienia rodzica czy też sytuacji rozpadu związku opiekunów) może przyjąć rolę powiernika lub mediatora, dającego wsparcie opiekunom lub łagodzącego konflikt między nimi (Żarczyńska-Hyla i in., 2016). Sytuacja jest wyjątkowo trudna, gdy pojawia się decyzja o zakończeniu związku małżeńskiego, w którym dziecko musi zdecydować, z którym z rodziców zostaje.
Jeśli dziecko okazjonalnie pociesza rodzica w trudnej sytuacji lub interesuje się jego samopoczuciem – sytuacja ta jest jak najbardziej zdrowa i naturalna. Problem zaczyna się wówczas, gdy dziecko, regularnie wysłuchuje skarg rodzica na życie, samotność, konflikty w związku lub trudności finansowe, stając się jego powiernikiem i emocjonalnym opiekunem. Zaczyna tłumić własne emocje, by „nie dokładać problemów”, i czuje się odpowiedzialne za samopoczucie dorosłego. Przez to zaniedbuje swoje potrzeby, np. rezygnuje ze spotkań z rówieśnikami czy nie mówi o swoich trudnościach, bo „rodzic ma już dość na głowie” (Kawecka, b.d.).
Skutki
Oprócz fizycznych objawów parentyfikacji, takich jak konieczność dbania o dom i rodzinę przez dziecko, parentyfikacja skutkuje także długotrwałymi i często nieadaptacyjnymi schematami psychicznymi. Do konsekwencji w dorosłym życiu zalicza się przede wszystkim wewnętrzna potrzeba dbania o interesy i potrzeby innych ludzi, często bardziej niż o swoje (Gucwa-Porębska, b.d.). Zdarza się, że dziecko emocjonalnie niedojrzałych rodziców przenosi schematy w jakich działało w rodzinie pochodzenia na inne relacje interpersonalne. Nierzadko ma trudności w wyrażaniu swoich emocji, potrzeb i oczekiwań. Jest zamknięte w sobie i nie lubi dzielić się swoimi problemami. Chce być samowystarczalne – nie jest chętne do przyjmowania pomocy ze strony innych, ani do proszenia o nią.
Osoby dorosłe, które w przeszłości doświadczyły parentyfikacji, często mają trudności w relacjach partnerskich – wchodzą w role „ratownika”, „opiekuna” lub osoby nadmiernie odpowiedzialnej. W związkach mogą wybierać partnerów wymagających opieki lub niedostępnych emocjonalnie. W sferze zawodowej takie osoby często biorą na siebie zbyt wiele obowiązków, chcą być ambitne i nadmiernie samodzielne, co może prowadzić do frustracji i wypalenia (Kostrzewa, b.d.).
Dodatkowo, dziecko, które weszło w schemat parentyfikacji może mieć trudności z odseparowaniem się od rodzica, o którego musiało się wcześniej troszczyć. Może czuć potrzebę stałej opieki nad nim, zapewnienia mu poczucia bezpieczeństwa (np. emocjonalnego, psychicznego lub też fizycznego, finansowego). Ta zależność jest widoczna zwłaszcza w sytuacji, gdy rodzic – na przykład w sytuacji rozpadu związku partnerskiego/małżeńskiego – zostaje sam, a dziecko jest jego jedyną osobą bliską. Nawet pomimo posiadania własnego planu na życie oraz warunków do rozwoju i stworzenia własnego, oddzielnego od rodziców dorosłego życia, może nie chcieć opuścić rodzica (na przykład poprzez wyprowadzkę) (Grzegorzewska, 2016).
Zjawisko parentyfikacji może zostać przepracowane, a wynikające z niego schematy zmodyfikowane na bardziej korzystne. Psychoterapia, praca nad granicami i rozpoznawanie własnych potrzeb emocjonalnych pozwala wielu dorosłym dzieciom rodziców niedojrzałych emocjonalnie uświadomić sobie, że to, czego doświadczyli w przeszłości nie służyło ich prawidłowemu rozwojowi emocjonalnemu. Terapia indywidualna pozwala wypracować świadomość oraz wrażliwość na własne potrzeby i stany emocjonalne oraz nauczyć się zdrowych wzorców relacyjnych (Żarczyńska-Hyla i in., 2016).
Proponowane pozycje filmowe:
„Kochankowie mojej mamy” (1985), reż. Radosław Piwowarski – polski dramat psychologiczny opowiadający historię chłopca, który wskutek dysfunkcyjnych relacji z matką przejmuje rolę dorosłego. Film porusza temat parentyfikacji emocjonalnej w środowisku niestabilnym emocjonalnie, przedstawiając dziecko jako opiekuna i powiernika.
„Co gryzie Gilberta Grape’a” (What’s Eating Gilbert Grape, 1993), reż. Lasse Hallström – amerykański dramat obyczajowy ukazujący życie młodego mężczyzny, który po śmierci ojca przejmuje odpowiedzialność za swoją otyłą matkę oraz niepełnosprawnego intelektualnie brata. Film porusza temat parentyfikacji instrumentalnej i emocjonalnej, przedstawiając bohatera uwikłanego w rolę opiekuna w rodzinie obciążonej stratą, wycofaniem matki i brakiem wsparcia z zewnątrz.
BIBLIOGRAFIA:
Grzegorzewska, I. (2016). Parentyfikacja w rodzinach z problemem alkoholowym. *Alcoholism and Drug Addiction, 29*(1), 27–38.
Gucwa-Porębska, K. (b.d.). Parentyfikacja jako poważny problem społeczny i przejaw dysfunkcji w obszarze funkcjonowania rodziny. W: *Praca socjalna i społeczna w obliczu pandemii COVID-19 i innych współczesnych wyzwań* (ss. 69–80). Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie.
Kawecka, A. (b.d.). Parentyfikacja – na czym polega zamiana ról w rodzinie? Gemini. https://gemini.pl/poradnik/artykul/parentyfikacja-na-czym-polega-zamiana-rol-w-rodzinie/
Kostrzewa, K. (b.d.). Czym jest parentyfikacja? Jak jej uniknąć? Lux Med. https://www.luxmed.pl/dla-pacjenta/artykuly-i-poradniki/czym-jest-parentyfikacja-jak-jej-uniknac
Żarczyńska-Hyla, J., Zdaniuk, B., Piechnik-Borusowska, J., Karcz-Taranowicz, E., & Kromolicka, B. (2016). Uwarunkowania parentyfikacji doświadczanej w dzieciństwie i okresie dorastania z perspektywy młodych dorosłych. *Rocznik Andragogiczny, 23*, 199–215.
