Osobowość anankastyczna, znana także pod nazwą obsesyjno-kompulsyjnego zaburzenia osobowości (Obsessive-Compulsive Personality Disorder) to jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń osobowości. Według różnych badań przyjmuje się częstość występowania tego zaburzenia od 3% do nawet 8% populacji ogólnej (średnio podaje się wartość 4-6%) (Volkert i in., 2018; Clemente i in., 2022). Statystyki dla innych zaburzeń osobowości – mimo iż stosunkowo często się o nich słyszy – oscylują w znacznie niższych wartościach (np. zaburzenie osobowości typu borderline – 1-2% populacji, osobowość narcystyczna – 0.5-1.5% (Volkert i in., 2018).
OCPD to zaburzenie, które często nie zostaje zauważane z perspektywy osób trzecich jako coś niewłaściwego, patologicznego. Osoby z tym problemem są postrzegane jako ambitne, pracowite, samodzielne, dokładne, odpowiedzialne – a to przecież pożądane cechy u człowieka. Jak w przypadku wielu innych spraw – nie tylko kwestii zdrowia psychicznego – ważna jest równowaga i umiar. Trzon tego zaburzenia stanowi nadmierny perfekcjonizm, nadmierna pracowitość i nadmierna potrzeba kontroli nad własnym życiem (Gałecki i Szulc, 2023).
Osoby z OCPD są silnie zaabsorbowane organizacją, planowaniem zadań do wykonania, których często nie udaje im się ukończyć, poprzez nadmierny perfekcjonizm i chęć wykonania wszystkiego jak najbardziej szczegółowo i rzetelnie (czemu zazwyczaj towarzyszy frustracja i lęk). Poprzez ambicję i przekonanie, iż wykonają dane zadania na jak najwyższym poziomie, jak najbardziej szczegółowo, dokładnie, rzetelnie; nie są chętne, by powierzać zadania innym osobom (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). Nierzadko również odmawiają sobie odpoczynku i przyjemności na rzecz poświęcania czasu pracy i obowiązkom.
Anankastyczne zaburzenie osobowości objawia się również sztywnością w przekonaniach i przestrzeganych zasadach, a także oschłości i niedostępności emocjonalnej. W relacjach interpersonalnych, osoby z anankastycznym zaburzeniem osobowości mogą być niezbyt otwarte i emocjonalne, a dodatkowo bardzo wymagające wobec innych. Zaburzanie przez inne osoby ustalonego przez nie porządku (dotyczącego różnych spraw), może powodować frustrację, złość i być przyczyną konfliktów w relacjach.
Dodatkowo warto wspomnieć, iż osoby z OCPD mogą mieć trudności z podejmowaniem decyzji, nawet tych pozornie prostych. Lęk przed popełnieniem błędu może blokować działanie i znacznie utrudniać podejmowanie się zadań i doprowadzanie ich do końca. Może towarzyszyć im również niechęć do zmian oraz trudność w przystosowaniu się do nowych okoliczności.
Do objawów OCPD należą:
– silne zaabsorbowanie organizacją, planowaniem zadań do wykonania;
– perfekcjonizm w wykonywaniu zadań, który często utrudnia wydajność, skutkuje niekończeniem rozpoczętych czynności i powoduje uczucie frustracji;
– spędzanie dużej ilości czasu na wykonywanych zadaniach poprzez skrupulatne sprawdzanie szczegółów;
– trudności z podejmowaniem decyzji – nawet pozornie prostych;
– nadmiar wątpliwości i ostrożności;
– potrzeba dążenia do porządku, czystości, ładu;
– odmawianie sobie odpoczynku na rzecz wykonywania pracy;
– możliwe zaniedbywanie albo brak zainteresowania relacjami międzyludzkimi na rzecz wykonywania obowiązków;
– formalność i powierzchowność relacji interpersonalnych;
– trudność w powierzaniu zadań do wykonania innym osobom („nikt nie zrobi tego, tak dokładnie, jak ja”);
– sztywność w zasadach i przekonaniach;
– niechęć do zmian i trudności w przystosowaniu się do nowych sytuacji;
– oschłość, niedostępność emocjonalna;
– tłumienie emocji;
– wypieranie problemu;
– ocenianie innych przez pryzmat własnych, surowych zasad;
(Murawiec, b.d.).
Obowiązkowość, sumienność i surowość wobec siebie występujące w tym zaburzeniu są przyczyną narastającego napięcia i lęku, co w efekcie prowadzi do poczucia winy, silnego samokrytycyzmu, poczucia presji oraz tłumienia emocji. Co za tym idzie, osobowość anankastyczna może ciągnąć za sobą inne problemy psychiczne. Badania wskazują, że osobowość obsesyjno-kompulsyjna wysoko koreluje z zaburzeniami depresyjnymi, zaburzeniami lękowymi, a także zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym, czyli OCD (Cierpiałkowska i Sęk, 2020).
Anankastyczne zaburzenie osobowości może być powiązane także z pracoholizmem, wypaleniem zawodowym, a także zaburzeniami odżywiania, głównie z anoreksją. Często osoby z anoreksją są predysponowane do diagnozy OCPD, ponieważ głównie w tym rodzaju zaburzeń odżywiania są widoczne wzorce zachowań typowe dla osobowości anankastycznej. Silna samokontrola, sztywność zasad i umiejętność stosowania się do wyznaczonych przez siebie celów, objawia się sukcesywnym przestrzeganiem restrykcyjnych diet oraz planów wysiłku fizycznego, by stracić na wadze, co prowadzi niestety nierzadko do głębokiej anoreksji (Murawiec, b.d.). W innych zaburzeniach odżywania, na przykład w bulimii, nie ma tak silnej samokontroli, co skutkuje w tym przypadku naprzemiennymi napadami objadania się i zachowaniami kompensacyjnymi (usuwanie spożytego pokarmu).
Obsesyjno-kompulsyjne zaburzenie osobowości może ukształtować się pod wpływem surowego sposobu wychowania, gdzie miała miejsce nadmierna kontrola. Może być także skutkiem braku emocjonalnej bliskości w dzieciństwie, wysokich wymagań stawianych przez rodziców oraz braku wyrozumiałości, akceptacji względem porażek, błędów i niedoskonałości dziecka (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). W konsekwencji rozwój tego zaburzenia osobowości może być spowodowany poczuciem winy, złością oraz lękiem przed oceną ze strony innych, byciem uznanym za osobę nieproduktywną i nieużyteczną. W takiej sytuacji wysoki poziom samokontroli, ambicji i pracowitości pełnią funkcję mechanizmu obronnego. Predyspozycje do rozwoju OCPD mogą być także dziedziczne i przekazywane genetycznie (Gałecki i Szulc, 2023).
Podobnie, jak w przypadku występowania innych zaburzeń osobowości, głównie rekomendowaną formą leczenia jest psychoterapia, polegająca na uświadomieniu obecnych problemów oraz wypracowaniu bardziej korzystnych mechanizmów myślenia i funkcjonowania danej osoby (Gałecki i Szulc, 2023). Wgląd we własny stan w OCPD, podobnie jak w przypadku innych zaburzeń osobowości, jest dosyć ograniczony (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). Osoba z tym zaburzeniem będzie trwać w przekonaniu, że jej nawyki, zasady, sposób działania są odpowiednie, przez co raczej nie zgłosi się do specjalisty w związku z objawami samego zaburzenia osobowości. Pacjenci z zaburzeniami osobowości zauważają, że potrzebują pomocy zazwyczaj dopiero w momencie, gdy zaburzenia osobowości zaczynają skutkować innymi problemami psychicznymi (takimi jak zaburzenia nastroju, zaburzenia lękowe, objawy somatyczne itd.). Leczenie farmakologiczne jest stosowane w razie potrzeby w przypadku zaburzeń współwystępujących z zaburzeniem osobowości, takimi jak na przykład stany depresyjne, lękowe lub objawy obsesyjno-kompulsyjne (wynikające z współwystępującego OCD).
*Nazwa „anankastyczna” pochodzi od greckiego słowa „ananke” (Ἀνάγκη), które oznacza „konieczność”, „przymus” lub „nieuchronność”. W mitologii greckiej Ananke była personifikacją nieuniknionego losu i przymusu, siłą wyższą, której nie można się sprzeciwić. Termin „anankastyczny” podkreśla zatem cechy związane z wewnętrznym przymusem, napięciem oraz nieelastycznością w zachowaniu.
Proponowane pozycje filmowe:
„The Aviator” (2004), reż. Martin Scorsese.
Amerykański dramat biograficzny ukazujący życie Howarda Hughesa – genialnego inżyniera, pilota i producenta filmowego – który zmaga się z narastającą obsesją na punkcie kontroli, czystości i perfekcji. Film przedstawia stopniowe przechodzenie od osobowości anankastycznej do pełnoobjawowego zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD), ukazując dramat osoby uwięzionej we własnym, nadmiernie uporządkowanym świecie. Rytuały, kontrola, czystość, lęk przed chaosem, perfekcjonizm…
„Pi” (π, 1998), reż. Darren Aronofsky
Psychologiczny thriller opowiadający o genialnym matematyku Maxie Cohenie, który obsesyjnie poszukuje wzorca porządku w pozornym chaosie liczbowym. Jego skrajna potrzeba kontroli i logicznego ujęcia rzeczywistości prowadzi do rozbicia i izolacji. Film stanowi artystyczne zobrazowanie anankastycznego stylu poznawczego i jego destrukcyjnych konsekwencji.
WAŻNE — przeczytaj przed interpretacją objawów
Treści na naszym blogu mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastąpią spotkania ze specjalistą ani profesjonalnej diagnozy. Każdy z nas może czasem doświadczać trudnych emocji, lęku, gorszego samopoczucia czy zachowań opisanych w artykułach — i nie oznacza to od razu zaburzenia. Jeśli jednak objawy są uciążliwe, powtarzają się, lub utrudniają codzienne życie — warto porozmawiać ze specjalistą. Psychiatra, psycholog kliniczny, lub psychoterapeuta może pomóc zrozumieć sytuację i zaproponować odpowiednie wsparcie lub leczenie.
Zwrócenie się po pomoc to oznaka troski o swoje zdrowie — nie słabości. Dbaj o siebie.
BIBLIOGRAFIA:
Cierpiałkowska, L., & Sęk, H. (2020). *Psychologia kliniczna* (Rozdział 14: Zaburzenia osobowości). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Clemente, M. J., Martins Silva, A. S., Pozzolo Pedro, M. O., Paiva, H. S., de Azevedo Marques Périco, C., Torales, J., Ventriglio, A., & Castaldelli-Maia, J. M. (2022). A meta-analysis and meta-regression analysis of the global prevalence of obsessive-compulsive personality disorder. *Heliyon, 8*(7), Article e09912. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e09912
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). *Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11* (Tom 1). Edra Urban & Partner.
Lem, S. (1987). *Ananke*. W: *Fiasko*. Wydawnictwo Literackie.
Murawiec, S. (b.d.). Osobowość anankastyczna. Medycyna Praktyczna. https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/zaburzenia_osobowosci/70387,osobowosc-anankastyczna
Volkert, J., Gablonski, T. C., & Rabung, S. (2018). Prevalence of personality disorders in the general adult population in Western countries: Systematic review and meta-analysis. *The British Journal of Psychiatry, 213*(6), 709–715. https://doi.org/10.1192/bjp.2018.202
