W 2014 roku na zaburzenia lękowe z napadami paniki cierpiało na świecie około 35 mln ludzi (Gałecki i Szulc, 2023). Szacuje się, że pojedynczych napadów paniki doświadcza w swoim życiu około 10-13% populacji. Natomiast przewlekłych ataków paniki, traktowanych już według ICD-11 jako zaburzenie paniczne – 2% (Gałecki i Szulc, 2023).
Czym są tak właściwie ataki paniki i czym się charakteryzują? Ataki, czy też napady paniki są epizodycznymi stanami nagłego lęku i niepokoju charakteryzującymi się bardzo wyraźnymi, intensywnymi objawami psychicznymi (zaburzona percepcja zmysłowa, silne negatywne emocje), jak i fizycznymi (zazwyczaj szybkie bicie serca, drżenia mięśni, problemy z oddychaniem). Napady paniki trwają zazwyczaj kilka minut i nie stanowią realnego zagrożenia życia (Gałecki i Szulc, 2023). Pomimo tego, osoby doświadczające ataków często odbierają objawy jako zapowiedź śmierci, a czas ich trwania jako znacznie dłuższy niż jest w rzeczywistości. Gdy ataki paniki powtarzają się, a okresowi czasu między nimi towarzyszy lęk przed doświadczeniem kolejnego napadu – stan ten nazywany jest zaburzeniem panicznym. Niektóre źródła podają, że do stwierdzenia zaburzenia lęku panicznego potrzebne jest wystąpienie co najmniej 2 napadów, inne natomiast mówią, że wystarczy przebycie jednego ataku paniki, po którym wystąpi lęk przed doświadczeniem kolejnego epizodu. Zazwyczaj pacjenci zgłaszają się do specjalisty dopiero po wielokrotnym wystąpieniu objawów tego zaburzenia.
Warto dodać, że podczas ataków paniki faktycznie występują objawy somatyczne (pobudzenie układu współczulnego), co znaczy, że nie są one tylko subiektywnym wrażeniem, zniekształceniem poznawczym osoby doświadczającej ataku. Podwyższone tętno (tachykardia) oraz ciśnienie krwi, napięcie mięśniowe czy przyspieszony oddech (hiperwentylacja) są mierzalnymi objawami napadów paniki (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). Nieprawidłowość występuje jednak w ich interpretacji. Osoby doświadczające fizycznych objawów ataków paniki, poprzez silne negatywne emocje (lęk), wyolbrzymiają znaczenie tych objawów, co prowadzi do katastrofizacji i wrażenia, że zaraz utracą przytomność lub uduszą się, doświadczą zawału serca i doprowadzi to do ich śmierci.
Objawy somatyczne ataków paniki:
– przyśpieszona akcja serca oraz wzrost ciśnienia tętniczego krwi;
– nagły wzrost ciśnienia;
– niemożność złapania oddechu;
– uczucie duszności;
– uczucie dławienia się;
– drżenia rąk;
– drżenia mięśni całego ciała;
– nadmierna potliwość;
– dreszcze i uderzenia gorąca;
– ból i zawroty głowy (wrażenie, że nastąpi omdlenie);
– mdłości, bóle brzucha;
– bóle w klatce piersiowej (wrażenie, że nastąpi zawał serca);
– mrowienie lub uczucie odrętwienia kończyn (parestezje);
(Gałecki i Szulc, 2023).
Objawy psychologiczne ataków paniki:
– intensywny lęk, przerażenie (przed śmiercią, przed utratą kontroli);
– poczucie zagrożenia;
– poczucie uwięzienia i potrzeba ucieczki;
– derealizacja*;
– depersonalizacja**;
– trudności z koncentracją lub myśleniem logicznym w trakcie ataku;
– katastrofizacja***;
– nadmierne skupienie uwagi na sygnałach z ciała, które są interpretowane jako niebezpieczne;
– zniekształcenie percepcji czasu i przestrzeni (otoczenie może wydawać się nierealne lub obce);
(Cierpiałkowska i Sęk, 2020).
Poza objawami samych napadów paniki, istotne są też objawy zaburzenia lęku panicznego występujące między epizodami. Osobom z zaburzeniami panicznymi między epizodami towarzyszy obawa przed doświadczeniem kolejnego ataku (lęk antycypacyjny). Prowadzi to do unikania miejsc i sytuacji, w których trudno byłoby opanować potencjalny atak i uzyskać pomoc (np. jazda samochodem, miejsca publiczne lub przestrzenie puste, gdzie nie ma ludzi) (Gałecki i Szulc, 2023). W konsekwencji utrudnia to codzienne funkcjonowanie oraz może skutkować wycofywaniem się z różnych sfer życia oraz problemami o charakterze społecznym. Zachowania zabezpieczające powodują niemożność przekonania się o nieprawdziwości swoich obaw, co przyczynia się do pogłębiania zaburzenia. Z zaburzeniem panicznym współistnieją kolejne zaburzenia lękowe, takie jak agorafobia (wcześniej wspomniany lęk przed znalezieniem się w sytuacji, gdzie będzie trudno otrzymać pomoc w razie doświadczenia ataku), fobia społeczna, lęk uogólniony lub zaburzenia depresyjne (Cierpiałkowska i Sęk, 2020). Ataki paniki mogą być także efektem innych zaburzeń, na przykład lęku uogólnionego, fobii społecznej, fobii specyficznych (np. lęk wysokości), lęku separacyjnego, stresu pourazowego czy zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych.
Wystąpienie ataków paniki może mieć dużo różnych przyczyn: neurobiologicznych czy też psychospołecznych. Predyspozycje do pojawienia się ataków paniki mogą mieć podłoże genetyczne (podobnie jak w przypadku innych zaburzeń lękowych). Mogą wynikać z nadwrażliwości układu nerwowego autonomicznego (nadmiernie intensywna reakcja „walcz lub uciekaj” i pobudzenie układu współczulnego), a także zaburzenia równowagi neuroprzekaźników, takich jak m.in. serotonina czy noradrenalina. Napady paniki mogą być także skutkiem przewlekłego stresu, wysokiej wrażliwości i reaktywności emocjonalnej, doświadczeniem traumatycznego wydarzenia w życiu oraz nadużywaniem substancji psychoaktywnych. Ataki paniki powstają na zasadzie narastającego niepokoju spowodowanego objawami somatycznymi stresu, które nasilają się poprzez katastroficzne myślenie o tym, że objawy zagrażają życiu lub zdrowiu danej osoby. Prowadzi to do zwiększenia uczucia lęku i coraz silniejszych objawów somatycznych. Mechanizm ten – zwany spiralą paniki – jest oparty na zasadzie sprzężeń zwrotnych między wystąpieniem reakcji stresowych organizmu oraz ich interpretacją o charakterze katastroficznym (Cierpiałkowska i Sęk, 2020).
Metodą leczenia z wyboru zaburzeń lękowych napadowych jest psychoterapia (na przykład poznawczo-behawioralna, czy psychodynamiczna) (Gałecki i Szulc, 2023). Terapia w nurcie poznawczo-behawioralnym pomaga osobom doświadczającym napadów paniki w zrozumieniu oraz wyjściu z błędnego koła lęku i często polega na przeprowadzeniu kontrolowanej ekspozycji na sytuacje wywołujące lęk, co pozwala na przekonanie się, że sytuacje nie są realnie zagrażające. Terapia psychodynamiczna opiera się na głębszej analizie problemów emocjonalnych danej osoby i przyczynia się do lepszego zrozumienia siebie, swoje sposobu działania, a w konsekwencji do ustąpienia objawów. Skuteczne jest także leczenie farmakologiczne, które przywraca równowagę neuroprzekaźnictwa, co przyczynia się do osłabienia, lub ustąpienia reakcji lękowych (Gałecki i Szulc, 2023). Nierzadko także łączy się również różne metody terapii oraz włącza się leczenie farmakologiczne jednocześnie z uczestnictwem w psychoterapii, w celu poradzenia sobie z nadmiernym lękiem na różnych poziomach i w zależności od dominujących u danej osoby przyczyn.
*Derealizacja – zaburzenie postrzegania rzeczywistości, w którym otoczenie wydaje się obce, nierealne lub odległe, jakby oglądane przez szybę lub we śnie. Osoba zachowuje świadomość, że to, co odczuwa, jest subiektywne i nie wynika z rzeczywistej zmiany świata zewnętrznego.
**Depersonalizacja – stan, w którym osoba czuje się obco we własnym ciele lub umyśle, jakby straciła kontakt z samą sobą. Może mieć wrażenie, że działa automatycznie, jak robot, lub że ogląda siebie z perspektywy zewnętrznego obserwatora.
***Katastrofizacja – zniekształcenie myślenia na poziomie poznawczym polegające na tworzeniu oraz wyolbrzymianiu negatywnych wersji zdarzeń; pewność, że sprawy przyjmą zły obrót i że stanie się coś bardzo złego.
BIBLIOGRAFIA:
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). *Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11* (Tom 1). Edra Urban & Partner.
Cierpiałkowska, L., & Sęk, H. (2020). *Psychologia kliniczna* (Rozdział 15: Zaburzenia lękowe). Wydawnictwo Naukowe PWN.
