Każda z klasyfikacji zaburzeń psychicznych, zarówno DSM-5, jak i ICD-10 oraz ICD-11, wyróżnia 8 grup zaburzeń odżywiania (w różnych konfiguracjach). Głównymi z nich, określanymi w literaturze również mianem prototypowych zaburzeń odżywiania, i zarazem najczęściej diagnozowanymi, są jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa) oraz żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa). Często spotykanym problemem jest również zaburzenie z napadami objadania się, noszące nazwę Binge Eating Disorder (w skrócie BED). Ten artykuł natomiast będzie skupiał się bardziej na omówieniu zaburzeń związanych ze spożywaniem nadmiernej ilości jedzenia (BED i bulimią), niż z niejedzeniem (anoreksją). Rozpowszechnienie tych zaburzeń jest dość duże. Napadowe objadanie się według obecnych kryteriów dotyczy około 3% populacji, a rozpowszechnienie bulimii wynosi do około 2% (Gałecki & Szulc, 2023).
Zaburzenia, jakimi są bulimia psychiczna oraz zespół napadowego objadania się (Binge Eating Disorder), opierają się głównie na problemie niepowstrzymywania się przed potrzebą, czy też bardziej chęcią lub psychicznym przymusem jedzenia, inaczej nazywanym kompulsywnym objadaniem się. Bulimii towarzyszy jednocześnie silny lęk przed otyłością, który skutkuje zachowaniami mającymi na celu pozbycie się z organizmu tego, co zostało do niego dostarczone, co przeważnie nie występuje w zaburzeniu BED. W tym zaburzeniu natomiast występuje nierzadko poczucie obrzydzenia samym sobą oraz związane z napadami jedzenia poczucie winy, natomiast nie skłaniają one chorego do zachowań przeczyszczających, tak jak ma to miejsce w przypadku bulimii. Jeśli chory na Binge Eating Disorder zaczyna podejmować się działań w celu przeczyszczania organizmu, jest to już traktowane jako zaburzenie bulimiczne (Brytek-Matera, 2023).
Warunkami diagnozy tych zaburzeń jest czas i częstotliwość występowania objawów, gdzie w przypadku BED mówi się o co najmniej jednym napadzie objadania się w tygodniu, w okresie co najmniej 3 miesięcy, a w bulimii o przynajmniej jednym tygodniowo epizodzie kompensacyjnych zachowań przeczyszczających poprzedzonych napadem objadania się, przez okres co najmniej jednego miesiąca (Cierpiałkowska & Sęk, 2020).
W przypadku BED napady wiążą się brakiem kontroli i przymusem jedzenia do oporu, czyli do momentu, w którym osoba chora czuje dyskomfort fizyczny spowodowany stanem przepełnienia, nieprzyjemnej sytości oraz z wcześniej już wspomnianym dyskomfortem psychicznym. Innymi z objawów zaburzenia z napadami objadania się jest między innymi chęć jedzenia w samotności, szybsze niż u większości osób tempo jedzenia oraz większa niż u większości ludzi ilość spożytego jedzenia w stosunku do danego okresu czasu (np. 2 godzin). Ze względu na brak działań mających na celu redukcję masy ciała, zespół jedzenia kompulsyjnego prowadzi w efekcie do otyłości, co może ciągnąć za sobą kolejne problemy zdrowotne, takie jak cukrzyca typu II, choroby kardiologiczne oraz różnej maści problemy z układem pokarmowym (Brytek-Matera, 2023).
W przypadku bulimii, podobnie jak w anoreksji, występuje nadmierne zaabsorbowanie wyglądem sylwetki i masą ciała, co skutkuje wdrażaniem zachowań, mających zapobiec przybieraniu na wadze (unikanie posiłków, intensywne ćwiczenia fizyczne itd.). W przeciwieństwie do anoreksji, w której osoby chore powstrzymują się od jedzenia, w bulimii natomiast potrzeba i chęć jedzenia nadal jest silniejsza niż wola i umiejętność restrykcyjnego powstrzymywania się od posiłków. W konsekwencji dochodzi do naprzemiennego objadania się oraz późniejszego usuwania spożytych pokarmów z organizmu (zazwyczaj poprzez prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczającyh itd.). Ze względu na niewystępujące w anoreksji napady objadania się, nie dochodzi do znacznego zmniejszenia wagi ciała, co wyklucza możliwość diagnozy jadłowstrętu psychicznego, gdzie wśród pozostałych kryteriów warunkiem jest także wartość BMI u dorosłych mniejsza niż 18.5 (kg/m2 ciała), a u dzieci i młodzieży poniżej 5 centyla na siatce centylowej dla wieku i płci (Gałecki & Szulc, 2023).
Do sposobów zapobiegania przybieraniu na wadze przez osoby dotknięte bulimią należą:
– prowokowanie wymiotów;
– unikanie posiłków;
– intensywne ćwiczenia fizyczne;
– nadużywanie środków przeczyszczających;
– okresowe głodówki;
– stosowanie leków zmniejszających apetyt;
– stosowanie środków moczopędnych;
(Cierpiałkowska & Sęk, 2020).
Przewyższanie chęci jedzenia nad faktyczne potrzeby fizjologiczne organizmu, wiąże się zazwyczaj z czynnikami i sytuacjami stresowymi, które skutkują przeżywaniem negatywnie nacechowanych emocji. Te zaś mają zostać zrekompensowane poprzez przyjemne odczucia towarzyszące jedzeniu. Dlatego też najczęściej napady objadania się skupiają się na produktach niezdrowych, słodyczach czy też fast foodach, ponieważ dostarczają one więcej psychicznej przyjemności niż produkty zdrowe. Tendencja do przejadania się jest także uwarunkowana ukształtowanym na wcześniejszych etapach życia (zwłaszcza w dzieciństwie) podejściem, ustosunkowaniem do jedzenia. W zaburzeniach takich jak binge eating, czy bulimia jedzenie może pełnić rolę narzędzia gratyfikacji potrzeb psychicznych, poprzez wzrost dopaminy. We wczesnym dzieciństwie dochodzi do procesu warunkowania, skojarzenia przyjmowania pokarmu z przyjemnymi odczuciami, takimi jak radość, bezpieczeństwo, spokój czy redukcja lęku i poczucia samotności. W efekcie w późniejszym życiu możemy ten schemat powielać, prowadząc do wykształcenia niekorzystnych nawyków żywieniowych, a nawet do chorób psychicznych i fizycznych. To może prowadzić do zmian w funkcjonowaniu ośrodków kontrolujących łaknienie, takie jak układ oreksogeniczny (odpowiadający za zwiększanie łaknienia) oraz anoreksogeniczny (zmniejszający łaknienie) znajdujące się w podwzgórzu naszego mózgu, które regulują naszą chęć jedzenia bądź niejedzenia. Syty człowiek traci zainteresowanie jedzeniem do czasu ponownego pojawienia się głodu, co w przypadku zaburzenia BED, często nie następuje (Brytek-Matera, 2023).
Do objawów psychopatologicznych zaburzeń z napadami objadania się należą:
– nieustanne myślenie o jedzeniu, planowanie posiłków;
– wstyd oraz poczucie winy, a nawet uczucie obrzydzenia sobą w trakcie lub po napadzie;
– spożywanie posiłków w samotności (co wiąże się z problemami emocjonalnymi wspomnianymi w punkcie wyżej);
– szybsze tempo spożywania pokarmów;
– większa niż u większości osób ilość spożytego jedzenia w takim samym czasie (czyli np. w ciągu paru godzin);
– krótsze niż u większości ludzi przerwy między przyjmowaniem posiłków;
– powtarzające się napady pomimo pojawiających się po nich negatywnych emocji i odczuć względem siebie i swoich zachowań;
– zwiększenie wagi (w przypadku Binge Eating Disorder);
– zachowania kompensacyjne (w przypadku bulimii);
(Gałecki & Szulc, 2023).
Wszystkie zaburzenia odżywiania, nie tylko te, omówione w tym tekście, są związane z dużym cierpieniem psychicznym dotkniętej nimi osoby i łączą się zazwyczaj z ryzykiem innych zaburzeń psychicznych takich jak, zaburzenia nastroju, depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne i inne oraz mogą skutkować myślami lub działaniami autodestrukcyjnymi. Między innymi dlatego też w przypadku zaburzeń odżywiania, oprócz zmiany nawyków żywieniowych, proces zmian powinien opierać się także na pracy nad psychiczną i emocjonalną częścią zaistniałych problemów. Leczenie zaburzeń odżywiania związanych z napadami przejadania się następuje głównie w warunkach długoterminowej indywidualnej psychoterapii. Ważnymi elementami leczenia jest współpraca specjalistów z różnych dziedzin: psychiatry, psychoterapeuty, dietetyka lub psychodietetyka ale także internisty, kardiologa, endokrynologa, którzy pomogą głównie w kwestiach związanych z następstwami zaburzeń odżywiania. Skuteczna jest zarówno psychoterapia w nurcie psychodynamicznym/psychoanalitycznym, oraz poznawczo-behawioralnym, lub łączenie technik z obu nurtów. Działania skupiają się na zmodyfikowaniu lub oduczeniu niekorzystnych zachowań i schematów działań na poziomie automatycznych myśli chorego, ale także skupiającej się na ograniczeniu kompensacyjnych zachowań oraz napadów objadania się. Rozwijają inne sposoby regulacji emocji niż destrukcyjne w tych schorzeniach. Warto dodać, że w przypadku zaburzeń odżywiania pomocne może być uczestnictwo w grupach terapeutycznych, gdzie chorzy mogą otworzyć się ze swoimi doświadczeniami poprzez poczucie bezpieczeństwa i przynależności do grupy osób o podobnych problemach, a także nauczyć się jak sobie z nimi radzić od innych osób (Cierpiałkowska & Sęk, 2020).
BIBLIOGRAFIA:
Brytek-Matera, A. (2023). Zaburzenia odżywiania (Część 1).
PZWL.
Cierpiałkowska, L., & Sęk, H. (2020). Psychologia kliniczna (rozdz. 20).
PWN.
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). Psychiatria. Rozpoznania według ICD-11 (t. 1–2).
Edra Urban & Partner.
