„Stworzyliśmy sobie całe mnóstwo nadmiarowych potrzeb. Wyrzucamy stare rzeczy, żeby kupić nowe. Kiedy jednak coś kupujesz, nie płacisz za to pieniędzmi. Płacisz godzinami swojego życia, które musiałeś poświęcić na zarobienie tych pieniędzy. Różnica między posiadaniem a życiem polega na tym, że życie jest jedyną rzeczą, której nie można kupić za pieniądze. Życie tylko się skraca. Czymś godnym pożałowania jest marnowanie swojego życia i swojej wolności w taki sposób”
[José Alberto Mujica Cordano, zw. el Pepe] były prezydent Urugwaju
We współczesnych czasach problem pracoholizmu jest dosyć powszechny. Poprzez przymus bycia jak najlepszą wersją siebie (produktywną, obowiązkową i odpowiedzialną) i jak najbardziej wydajną jednostką pracującą łatwo popaść w uzależnienie od wykonywania swojej pracy i wypełniania obowiązków, także tych niezwiązanych bezpośrednio z pracą zawodową. Granica między zaangażowaniem w swoją pracę, a patologiczną formą skupienia na niej, jest nierzadko trudna do wyznaczenia. W momencie, gdy przez nadmierne zainteresowanie i ambicje związane z obowiązkami zaniedbuje się inne sfery naszego życia, takie jak chociażby odpoczynek, potrzeby fizjologiczne, aktywność poza pracą oraz przyjemności, jest to sygnał do zatrzymania się i zastanowienia czy nasze postępowanie jest korzystne, zarówno dla nas, jak i dla otaczających nas osób (Woronowicz, b.d.).
Warto dodać, że pracoholizm to coś więcej niż rzetelne wypełnianie odgórnie wyznaczonych obowiązków. Pracoholicy czują silny wewnętrzny przymus, potrzebę wykonywania oraz myślenia o pracy, bycia zajętym. Odczuwają także silny dyskomfort, gdy ktoś lub coś im tą pracę zaburzy lub przeszkodzi w wykonywaniu obowiązków. Pracoholizm porównuje się do uzależnienia. W tej sytuacji praca jest czymś, co generuje w człowieku pozytywne emocje i uczucie przyjemności, czy też satysfakcji. Objawia się coraz większą ilością poświęcanego pracy czasu oraz nasilającym się zaniedbywaniem innych sfer życia, pomimo negatywnych tego skutków (Malinowska i in., 2015).
Za jedną z przyczyn pracoholizmu podaje się sytuacje, w których związek jednostki z pracą daje jej większą satysfakcję niż inne aspekty jej życia (relacje interpersonalne, hobby, zainteresowania) (Walczak-Tręda, b.d.). Praca może być formą ucieczki na przykład od problemów związanych z życiem rodzinnym, innymi relacjami interpersonalnymi czy też przed własnymi problemami psychicznymi i złym samopoczuciem.
U niektórych osób pracoholizm może wynikać z cech osobowości czy też doświadczeń w okresie dzieciństwa, zwłaszcza w przypadku osób wychowujących się w rodzinach, w których występowała miłość warunkowa, która objawia się dbaniem o dziecko i zaspokajaniem jego potrzeb (zarówno fizycznych jak i emocjonalnych) tylko, gdy spełnia oczekiwania rodziców. Skutkiem takiego sposobu wychowania może być perfekcjonizm, niska samoocena oraz poczucie wewnętrznej pustki lub bycia wiecznie niewystarczającym. W tej sytuacji praca może być polem do zapewnienia siebie oraz innych osób, że jest się dobrą, ambitną i wartościową osobą. Wewnętrzny przymus udowadniania sobie i innym swojej wartości może wynikać z chronicznego poczucia bycia niedocenionym, pominiętym lub też być efektem doświadczania krytyki ze strony innych osób (np. rodziców, opiekunów lub innych bliskich osób na wcześniejszych etapach życia). Doświadczenia w okresie dzieciństwa silnie kształtują osobowość człowieka, przez co problemy w dorosłym życiu, będace efektem nieprawidłowości w funkcjonowaniu rodziny (np. wcześniej wymienione wewnętrzne, psychiczne przyczyny pracoholizmu), mogą być trudne do zauważenia i zmodyfikowania.
Występowanie pracoholizmu u coraz większej liczby osób w krajach wysoko rozwiniętych (wg badań około 25-30% osób w wieku produkcyjnym) jest spowodowane także sposobem funkcjonowania miejsc pracy, nastawionym przede wszystkim na korzyść i efektywność działania samej organizacji. W wielu miejscach pracy pracownika traktuje się przedmiotowo, skupia się raczej na osiągnięciach instytucji i biznesie, zaniedbując przy tym dobro pracownika, a często wręcz stosując stres lub strach jako formę motywacji do działania. Bezosobowe traktowanie pracowników może sprzyjać także nieprzyjaznym stosunkom między pracownikami, co może wzmacniać chęć rywalizacji oraz pozbawiać relacje pracownicze empatii i wsparcia. U części osób pracoholizm może być także efektem chęci dążenia do władzy poprzez zdobywanie coraz wyższych stanowisk oraz większego wynagrodzenia, co może wiązać się z wyżej opisanym charakterem funkcjonowania miejsc pracy (Dudek, 2008; Skorupka, 2020).
Za negatywne skutki pracoholizmu, ujawniające się przy zaprzestaniu wykonywania nałogowych czynności, podaje się przede wszystkim ogólne pogorszenie stanu psychicznego (przewlekły stres, rozdrażnienie, depresja, wypalenie zawodowe) oraz fizycznego (przemęczenie, różnego rodzaju bóle, a nawet choroby). Pracoholizm może generować problemy w prywatnej sferze życia skutkując na przykład konfliktami w życiu rodzinnym oraz rozluźnianiem się relacji z bliskimi osobami. Objawem pracoholizmu może być także zaniedbywanie przyjmowania posiłków, zapominanie lub celowe odkładanie na później korzystania z toalety i niezapewnianie sobie odpowiedniej ilości snu, by wykonywać zadania związane z pracą. Tego typu działania mogą z kolei przyczyniać się do problemów ze zdrowiem fizycznym. Dodatkowo, chroniczny stres związany z pracą może być predyktorem wypalenia zawodowego (Woronowicz, b.d.).
Traktowanie nadmiernego skupienia na pracy jako zaburzenia zachowania nie oznacza jednak, że pracownicy powinni czuć niechęć do wykonywanej pracy i wykonywać ją z minimalnym poziomem zaangażowania, ponieważ wykonywanie pracy na zasadzie „robię, bo muszę” także będzie nieść ze sobą uczucie frustracji. Ważna jest RÓWNOWAGA, najlepsze efekty przyniesie praca, która jest interesująca, angażująca i przyjemna dla jednostki, ale jednocześnie nie powodująca zaniedbywania innych aspektów życia.
Znaczenie równowagi między pracą a innymi elementami życia podkreśla się także w kontekście leczenia pracoholizmu, zwłaszcza podczas psychoterapii. W przypadku pracoholizmu jako formę leczenia rekomendowana jest przede wszystkim psychoterapia. Można wprowadzać plan organizacji czasu tak, aby wyrównać ilości czasu spędzane na pracy oraz innych elementach życia codziennego: odpoczynku i czasu spędzanego z rodziną. Psychoterapia w przypadku pracoholizmu polega na nauce samokontroli, zauważaniu, rozpoznawaniu oraz kontroli swoich emocji oraz zmianie nieadaptacyjnych przekonań, takich jak nieadekwatne postrzeganie swojej osoby oraz innych osób. Niestety, często zdarza się, że osoby zmagające się z pracoholizmem zgłaszają się dopiero wtedy, gdy przekłada się on na problemy ze zdrowiem. Nierzadko także podejmują leczenie pod naciskiem bliskich osób (Malinowska i in., 2015).
ŹRÓDŁA:
Dudek, B. (2008). Pracoholizm – szkodliwy skutek nadmiernego zaangażowania w pracę.
Medycyna Pracy, 59(3), 247.
Malinowska, D., Staszczyk, S., & Tokarz, A. (2015). Pracoholizm – wskazania dotyczące diagnozy oraz przegląd działań interwencyjnych.
Medycyna Pracy, 66(1), 71–83.
Skorupka, A. (2020). Złe i dobre strony pracoholizmu.
Management and Quality – Zarządzanie i Jakość, 81.
Walczak-Tręda, A. (b.d.). Pracoholizm – przyczyny, objawy, leczenie uzależnienia od pracy.
Medicover.
https://www.medicover.pl/zdrowie/psychiczne/pracoholizm/
Woronowicz, B. T. (b.d.). Pracoholizm.
Medycyna Praktyczna.
https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/uzaleznienia/72913,pracoholizm
