„Spójrz ponownie na tę kropkę. To nasz dom. To my. Na niej wszyscy, których kochasz, których znasz. O których kiedykolwiek słyszałeś. Każdy człowiek, który kiedykolwiek istniał, przeżył tam swoje życie. To suma Naszych radości i smutków. To tysiące pewnych swego religii, ideologii i doktryn ekonomicznych. To każdy myśliwy i zbieracz. Każdy bohater i tchórz. Każdy twórca i niszczyciel cywilizacji. Każdy król i chłop. Każda zakochana para. Każda matka, ojciec i każde pełne nadziei dziecko. Każdy wynalazca i odkrywca. Każdy moralista. Każdy skorumpowany polityk. Każdy wielki przywódca i wielka gwiazda. Każdy święty i każdy grzesznik w historii Naszego gatunku, żył tam. Na drobinie kurzu zawieszonej w promieniach Słońca. Pomyśl o rzekach krwi przelewanych przez tych wszystkich imperatorów, którzy w chwale i zwycięstwie mogli stać się chwilowymi władcami fragmentu tej kropki. Naszym pozom. Naszemu urojonemu poczuciu własnej ważności, naszej iluzji posiadania jakiejś uprzywilejowanej pozycji we wszechświecie, rzuca wyzwanie ta oto kropka bladego światła.”
[Carl Sagan] Błękitna kropka. Człowiek i jego przyszłość w kosmosie.
Koncepcja narcyzmu, chyba każdemu z nas znana, chociażby z mitu o Narcyzie, czyli młodzieńcu zbyt skupiającym się na swojej urodzie i zapatrzonym w siebie. Pojęcie narcyzmu w psychologii wykorzystał Zygmunt Freud, twórca psychoanalizy, o którym można przeczytać więcej w innych tekstach na tej stronie. Określił w ten sposób jedną z form zaburzeń osobowości i tak została zapoczątkowana współczesna koncepcja osobowości narcystycznej.
W późniejszym czasie Freud wyróżnił dwa rodzaje narcyzmu. Mianem narcyzmu pierwotnego określał naturalnie występujący u człowieka w okresie dziecięcym egocentryzm (o którym wspominał także Piaget, prekursor psychologii rozwojowej) oraz tendencję do poprzedzania miłości do innych obiektów (reprezentacji umysłowych innych osób) miłością do samego siebie. Twierdził, że gdy miłość do innej osoby nie zostanie pozytywnie przyjęta i odwzajemniona, powoduje to powstawanie narcyzmu wtórnego, skierowanego do wewnątrz. Narcyzm wtórny, gdy przekracza pewną miarę jest szkodliwy dla rozwoju struktur psychicznych, dla jednostki oraz dla osób ją otaczających (Szczukiewicz, 2016). W innych gałęziach psychologii narcyzm był określany także jako synonim poczucia własnej wartości albo odnosił się do koncentracji zainteresowania psychologicznego na sobie.
Granice między narcyzmem (czy też egocentryzmem, egoizmem) nie wykraczającym poza normę, a narcyzmem przedstawianym w kontekście zaburzenia są nadal trudne do określenia. Dlatego też w literaturze odróżniany jest często styl lub rys narcystyczny (mniejsze nasilenie charakterystycznych cech i zachowań) od narcystycznego zaburzenia osobowości. Jednak z pewnością można spotkać się z pojęciem osobowości narcystycznej jako jednostki skupionej na podtrzymywaniu swojej samooceny, potrzebującej potwierdzania własnej wartości ze źródeł zewnętrznych oraz bardzo wrażliwej na krytykę.
Według kryteriów diagnostycznych (DSM-5 i ICD-10) osobowość narcystyczną wyróżniają takie cechy i zachowania jak:
– nadmierne poczucie własnej ważności;
– tendencja do przeceniania własnych osiągnięć;
– przekonanie o własnej wyjątkowości i niepowtarzalności, co ma dawać przyzwolenie na złe traktowanie innych osób;
– wykorzystywanie innych osób do osiągnięcia własnych celów (co wiąże się ze stosowaniem manipulacji);
– niski poziom empatii;
– niechęć lub niezdolność do przyjęcia perspektywy innych osób (egocentryzm)
– potrzeba bycia podziwianym;
– oczekiwanie szczególnie korzystnego traktowania ze strony innych;
– przekonanie o możliwości bycia zrozumianym tylko przez inne „specjalne” jednostki;
– zazdrość wobec innych lub przekonanie, że inni zazdroszczą tej osobie;
– fantazje wielkościowe (wyobrażenia nieograniczonego powodzenia i władzy, a także swojej doskonałości);
– arogancja, wyniosłość i roszczeniowość wobec innych;
(Wieczorek & Puk, b.d.).
Warto dodać, że aby mówić o osobowości narcystycznej muszą zostać spełnione także kryteria wyróżnione ogólnie dla zaburzeń osobowości. Nieadaptacyjny schemat działania powinien być trwały w czasie i zacząć być widocznym już w młodości, a postawy i zachowania powinny być wyraźnie nieadaptacyjne w kontekście różnych obszarów życia jednostki oraz obejmować wiele zakresów funkcjonowania człowieka (Millon & Davis, 2005).
Przyczyn narcyzmu dopatruje się głównie w pierwszych kontaktach interpersonalnych, czyli relacji dziecka z rodzicami lub opiekunami. Dywagacje na ten temat dotyczą zwykle oschłości czy też chłodu emocjonalnego, braku empatii ze strony opiekuna oraz, jak już wcześniej zostało wspomniane odnośnie koncepcji Freuda, nieodwzajemniania miłości dziecka przez figurę przywiązania (opiekuna). W innych podejściach zostały wyróżnione teorie powstawania tego zaburzenia, które opierają się także na relacji dziecko-rodzic, ale na trochę innej zasadzie. Sposób wychowania, gdzie dziecko traktuje się jako istotę najważniejszą, gdzie rodzice nierzadko zaniedbują samych siebie, może być powodem, dla którego dziecko nie ma okazji nauczyć się, że inne osoby to odrębne istoty mające swoje uczucia i potrzeby. Wpływ na wykształcenie się osobowości narcystycznej mogą mieć także style wychowania opierające się na oczekiwaniu od dziecka perfekcji – czyli miłości warunkowej (Szczukiewicz, 2016).
W książce „Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie”, autor – T. Millon – wspomina o narcystycznym zaburzeniu osobowości jako konsekwencji zaspokojenia podstawowych potrzeb człowieka (w nawiązaniu do hierarchii Maslowa) i wysunięciu się na pierwszy plan potrzeby samorealizacji, z którą wiązać się mogą także przesadne czy też patologiczne dążenia jednostki związane ze skupieniem na własnej osobie. W ten sposób można wytłumaczyć, dlaczego narcyzm, jako silnie wyrażona cecha osobowości występuje często w krajach lepiej rozwiniętych, a w słabo rozwiniętych, gdzie panuje bieda, i nie są zaspokajane podstawowe ludzkie potrzeby, jest to zjawisko znacznie rzadsze (Millon & Davis, 2005).
Narcystyczne zaburzenie osobowości, pomimo że należy do zaburzeń, które są stosunkowo trudne do leczenia, można i zaleca się modyfikować w procesie psychoterapii, a konkretnie psychoterapii psychoanalitycznej/psychodynamicznej. Terapia w przypadku takich osób opiera się głównie na stworzeniu bezpiecznej przestrzeni, ale także na uświadomieniu, że uczucia i potrzeby innych ludzi też są ważne oraz przedstawienia jak inni mogą się czuć w obecności danej osoby. Farmakoterapia bywa także używana, ale w grupie osób z osobowością narcystyczną leki mają zastosowanie raczej pomocnicze (doraźne, lub objawowe). Mają one jedynie oddziaływać na objawy takie jak lęk, depresja i gwałtowne zmiany nastroju, będące wtórnym efektem narcystycznego zaburzenia osobowości (występujące na przykład, gdy dana osoba nie ma możliwości zaspokojenia swoich potrzeb) (Wieczorek & Puk, b.d.).
WAŻNE — przeczytaj przed interpretacją objawów
Treści na naszym blogu mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastąpią spotkania ze specjalistą ani profesjonalnej diagnozy. Każdy z nas może czasem doświadczać trudnych emocji, lęku, gorszego samopoczucia czy zachowań opisanych w artykułach — i nie oznacza to od razu zaburzenia. Jeśli jednak objawy są uciążliwe, powtarzają się, lub utrudniają codzienne życie — warto porozmawiać ze specjalistą. Psychiatra, psycholog kliniczny, lub psychoterapeuta może pomóc zrozumieć sytuację i zaproponować odpowiednie wsparcie lub leczenie.
Zwrócenie się po pomoc to oznaka troski o swoje zdrowie — nie słabości. Dbaj o siebie.
Bibliografia:
Millon, T., & Davis, R. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie (wyd. 2; oryg. 2000).
Instytut Psychologii Zdrowia.
Seredyńska, A., & Gbyl, A. (b.d.). Osobowość narcystyczna jako znak czasów?
Młodzi, 51.
Szczukiewicz, P. (2016). Narcyzm w diagnozie i terapii psychologicznej.
Pedagogika: Badania, Dyskusje, Otwarcia, (7), 85–96.
Wieczorek, A., & Puk, B. M. (b.d.). Osobowość narcystyczna.
Medycyna Praktyczna.
https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/zaburzenia_osobowosci/74485,osobowosc-narcystyczna
