Socjopatia i psychopatia – pojęcia chyba większości z nas znane – często stosowane są jako zamienniki definiujące osobę (w uproszczeniu) nie wpasowującą się w społecznie ustalone zasady moralności właściwe dla danej kultury. Osoby te cechują się między innymi brakiem, lub znacznie obniżonym poziomem empatii, skłonnością do manipulacji, wykorzystywania innych oraz popełniania przestępstw. Pomimo, iż faktycznie w minionych latach, nawet wśród specjalistów, często używane było jedynie słowo psychopatia, aktualnie socjopatia i psychopatia stanowią jednak odrębne określenia.
W terminologii naukowej i medycznej, w pewnym momencie, słowo psychopatia zaczęło zostawać zastępowane mianem socjopatii, ze względu na obciążenie negatywnym znaczeniem i uprzedzeniami z nim związanymi. Miało to niejako złagodzić negatywne odczucia związane z osobami określanymi mianem psychopaty, a także ze względu na rozbieżność między różnymi jednostkami, które mieściły się w definicji psychopatii. Przykładowo niektóre osoby wykazywały słabszą lub mniej zagrażającą innym tendencję do zachowań należących do charakterystycznych dla tego zaburzenia, niż pozostałe i nazywanie ich tym samym słowem mogło zostać potraktowane jako nieadekwatne. Warto jednak zaznaczyć, że pomimo aktualnego rozróżnienia między tymi pojęciami, granice, kiedy odpowiednim określeniem jest psychopatia, a kiedy socjopatia, wciąż nie są jednoznacznie ustalone (Cierpiałkowska & Soroko, 2014).
Według podręcznika DSM-IV oba te terminy mają swoje miejsce w grupie antyspołecznych zaburzeń osobowości lub funkcjonują pod nazwą osobowości dyssocjalnej (ICD-10), a w ICD-11 noszą nazwę „dyssocjalności w zaburzeniach osobowości lub trudności związanych z osobowością”. Mają również wspólne objawy, „kryteria diagnostyczne”, a mianowicie:
– brak empatii emocjonalnej, który łączy się z przedmiotowym traktowaniem drugiego człowieka oraz skłonnością do kłamstw i manipulacji innymi, by uzyskać swój cel (co wynika z egocentryzmu);
– pogardliwość lub obojętność wobec uczuć, potrzeb i praw innych ludzi;
– impulsywność i skłonność do agresji, co wiąże się z popełnianiem czynów zabronionych;
– podejmowanie ryzykownych działań;
– brak poczucia zagrożenia;
– szukanie przyjemności i adrenaliny za wszelką cenę;
– brak poczucia odpowiedzialności oraz brak wyrzutów sumienia związanych z krzywdami wyrządzonymi drugiej osobie oraz dokonywaniem czynów zabronionych prawnie i nieakceptowalnych społecznie;
– nieprzyjmowanie kary lub niewyciąganie wniosków z konsekwencji popełnionych czynów;
– tłumaczenie swoich zachowań poprzez obwinianie ofiary;
– niski poziom cierpliwości i trudność w przyjmowaniu krytyki;
– trudności w tworzeniu trwałych relacji;
– nieodpowiedzialność społeczna i finansowa
– częste zmiany pracy, miejsca zamieszkania;
– skłonność do nadużywania alkoholu lub innych środków odurzających;
(Millon & Davis, 2005).
Dlaczego we wcześniejszym fragmencie termin kryteria diagnostyczne znalazły się w cudzysłowie? Ze względu na fakt, iż ani psychopatia ani socjopatia nie są terminami mającymi konkretne miejsce w literaturze naukowej. Najbliższe tym pojęciom określenia to osobowość dyssocjalna lub antyspołeczne zaburzenie osobowości. W klasyfikacjach oba te zaburzenia zaliczamy do osobowości dyssocjalnej. Natomiast, główną różnicą w ich stosowaniu jest uznanie, że psychopatia to stan, z którym człowiek się rodzi, wynikający z czynników biologicznych, psychicznych i genetycznych. Z kolei socjopatą nazywana jest przeważnie osoba, której stan i zachowanie są rezultatem czynników społecznych z jakimi się spotkała oraz sposobu wychowania, trudnych przeżyć w okresie dzieciństwa. Jednakże, w praktyce trudno określić kiedy czynniki społeczne, (np. rodzinne lub rówieśnicze) są przyczyną powstałego wzorca zachowania, a kiedy tylko czynnikiem wspierającym dalszy rozwój już obecnego zaburzenia (Nowek, 2020).
„Psychopaci też bywają wychowywani w dysfunkcyjnych rodzinach, które mogą wzmacniać ich negatywne cechy. Patologiczni rodzice i traumatyczne dzieciństwo zmieniają strukturę mózgu, więc trudno określić, co było najpierw – zmiany genetyczne czy wpływ środowiska. Dowiemy się zapewne dopiero, gdy skany mózgu będą tak regularnym i standardowym zabiegiem jak pobieranie krwi już od wieku niemowlęcego.” – pisze Diana Nowek w swojej pracy „Jak rozpoznać psychopatę”
Kolejnym polem, na którym widać różnice między psychopatią a socjopatią jest sposób, w jaki działają osoby z tymi zaburzeniami. Socjopaci często nie są świadomi, że robią coś negatywnego, są bardziej impulsywni i łatwo wpadają w złość. Z kolei psychopaci działają w sposób bardziej chłodny, przemyślany, nierzadko planują swoje postępowanie. Z tego też względu, w przypadku popełnienia jakichś zbrodni, socjopata prawdopodobnie zostawi po sobie ślady, dowody popełnionego przestępstwa, a psychopata zazwyczaj nie, ponieważ konkretnie wcześniej przeanalizował i zaplanował swoją drogę do celu. Tłumaczy się to posiadaniem przez psychopatów tak zwanej chłodnej empatii, czyli zdolności do obserwacji, analizy innych osób i umiejętności przewidzenia co dana osoba może czuć, co może myśleć i jakie kroki może podjąć. Natomiast typowa, tak zwana gorąca empatia to sposób w jaki obserwując kogoś innego faktycznie odczuwamy to, co może czuć druga osoba. W niektórych źródłach pojawia się także informacja, o tym, że socjopaci w przeciwieństwie do psychopatów mogą odczuwać faktyczną, gorącą empatię na przykład w stosunku do bliskich im osób i zdarza się, że towarzyszy im poczucie winy z powodu skrzywdzenia ich. Biorąc pod uwagę podobieństwa i różnice między socjopatią, a psychopatią, można uznać, że psychopatia jest cięższą formą socjopatii, dlatego też mówi się, że każdy psychopata jest socjopatą, ale nie każdy socjopata jest psychopatą (Nowek, 2020; Millon & Davis, 2005). W nawiązaniu do tego, można podać informację, że socjopaci stanowią około 4% ogólnej populacji, natomiast psychopaci zaledwie 1%.
Na koniec podam tu ciekawy cytat z książki „Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie” Theodora Millona i Rogera Davisa: „Nie wszystkie jednostki antyspołeczne to kryminaliści, a nie wszyscy kryminaliści to osobowości antyspołeczne.”
BIBLIOGRAFIA:
Cierpiałkowska, L., & Soroko, E. (2014). Zaburzenia osobowości.
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Millon, T., & Davis, R. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie (wyd. 2; oryg. 2000).
Instytut Psychologii Zdrowia.
Nowek, D. (2020). Jak rozpoznać psychopatę.
Spokój w Głowie.
https://spokojwglowie.pl/socjopata/
