„Rozwój technologii zakłóca równowagę naszego świata i nic nie uratuje nas, jeśli ze zrozumienia tego stanu rzeczy nie wyciągniemy praktycznych wniosków.”
Stanisław Lem, [Głos Pana] Wydawnictwo Czytelnik (1968)
FOMO – Fear Of Missing Out
W dosłownym tłumaczeniu z języka angielskiego, FOMO oznacza lęk przed ominięciem, przeoczeniem czegoś. Początkowo, w latach 90, pojęcie to odnosiło się do ogólnego odczuwania przez człowieka obawy, że nie doznaje on tylu ciekawych i satysfakcjonujących doświadczeń, co inni ludzie. Wiąże się z tym ciągłe poczucie marnowania czasu oraz niewykorzystywania szans i możliwości do przeżycia wartościowych chwil, które daje człowiekowi jego życie, podczas gdy inne osoby aktywnie korzystają z życia i czerpią z niego jak najwięcej.
Natomiast aktualnie, o FOMO mówi się przede wszystkim w kontekście funkcjonowania w internetowej sferze naszego życia. Doświadczają go przede wszystkim osoby działające w social mediach, czyli różnej maści portalach społecznościowych. FOMO, czyli inaczej lęk przed odłączeniem, polega na odczuwaniu niepokoju w sytuacji niemożności korzystania z dostępu do internetu lub w ogóle w związku z myślą o możliwości wystąpienia takich okoliczności. Wiąże się z uzależnieniem od bycia w przestrzeni internetowej, od możliwości natychmiastowego nawiązania kontaktu z innymi osobami oraz od napływu różnego typu informacji, które mogą być dla nas ważne. To sytuacja, w której czujemy, że nie możemy pozwolić sobie na oderwanie się od internetowej przestrzeni, bo wydaje się nam, że nie dotrą do nas jakieś ważne informacje. W konsekwencji nieustannie sprawdzamy powiadomienia przychodzące na nasz telefon lub inne urządzenie, przeglądamy posty, zdjęcia i filmiki udostępnione przez innych użytkowników social mediów, zarówno znajomych jak i nieznajomych w świecie rzeczywistym osób. I generalnie poświęcamy tym czynnościom dużą ilość czasu i uwagi (Witkowska, 2019).
Zjawisko FOMO jest wynikiem skoku cywilizacyjnego ostatnich lat oraz dynamicznego rozwoju mediów społecznościowych, które są szczególnie uzależniające. Dotyka w szczególności osób młodych, które już na wczesnych etapach swojego życia miały styczność ze światem wirtualnym. Według badań opisanych w raporcie „Polacy a lęk przed odłączeniem” Anny Jupowicz-Ginalskiej i in., wśród polskich internautów najwięcej osób z wysokim stopniem FOMO mieści się w przedziale wiekowym 15-24 lata, czyli najmłodszej grupie badanych oraz na drugim miejscu w grupie 25-44 lat. W wynikach badań można także zauważyć, że wraz z wiekiem obniża się procent osób z „high FOMO”, a wzrasta procent osób z „low FOMO” (low – niski, high – wysoki). U osób z najmłodszej grupy biorącej udział w badaniu high FOMO wynosi aż 21%, zaś low FOMO 10%. Natomiast w najstraszej grupie badanych (55+), high FOMO wynosi jedynie 5%, natomiast low FOMO 30% (Jupowicz-Ginalska i in., 2018). Na podstawie badań można stwierdzić także, że zmienne inne niż wiek nie wiążą się znacząco z natężeniem występowania FOMO. U kobiet oraz mężczyzn wskaźnik FOMO jest na bardzo podobnym poziomie (17% u kobiet, 15% u mężczyzn), a w przypadku porównania osób pod względem wielkości miejsca zamieszkania można zauważyć niewielkie rozbieżności, a mianowicie delikatnie wyższy poziom wysokiego FOMO u osób mieszkających w dużych miastach (odpowiednio: mieszkańcy wsi – 14%, mieszkańcy małych i średnich miast – 16%, mieszkańcy dużych i wielkich miast – 18%) (Jupowicz-Ginalska et al., 2018).
Zjawisko FOMO zauważalnie wzrosło w czasie pandemii COVID-19, gdy ludzie zmuszeni byli do pozostania w domach i funkcjonowania zarówno edukacyjnie, zawodowo, jak i towarzysko przez internet. Regulowały to obostrzenia, zakazy spotykania się w grupach liczących kilka osób. Skutkowało to przeniesieniem się kontaktów interpersonalnych do przestrzeni internetowej, do czego wielu ludzi się przyzwyczaiło i co zostało z nami nawet po zakończeniu pandemii i zniesieniu ograniczeń. Samo wejście, rozpoczęcie funkcjonowania w przestrzeni internetowej grozi uzależnieniem się od tego. Łatwo zacząć… natomiast trudniej się od tego uwolnić, ponieważ poszczególne elementy świata internetowego są skonstruowane w ten sposób, by nieustannie przyciągać naszą uwagę i zachęcać do poświęcania w ten sposób swojego czasu (Domańska, b.d.).
Kiedy mówimy o FOMO?
Gdy używanie mediów cyfrowych i przebywanie w przestrzeni internetowej wymyka się spod kontroli oraz powoduje zaniedbywanie innych aspektów życia. Przez interesujące nas treści wyświetlające się w przestrzeni internetowej, spada nasza motywacja do wykonywania codziennych czynności, na przykład nauki, obowiązków związanych z pracą czy zadbaniem o przestrzeń wokół siebie, a nawet o własne zdrowie (np. sen, regularne zdrowe posiłki, aktywność fizyczna, higiena osobista). FOMO ma także związek z negatywnymi emocjami oraz problemami psychicznymi. Bycie offline powoduje wrażenie bycia niejako wykluczonym z tego, co się dzieje, a to skutkuje uczuciem lęku, smutku, niepokoju, zazdrości wobec tych, którzy z naszej perspektywy przeżywają swoje życie w ciekawszy sposób oraz niską samooceną (Giermasiński i in., b.d.).
Najczęstsze konsekwencje nadmiernego korzystania z zasobów internetowych oraz social mediów:
– problemy z koncentracją oraz motywacją do podejmowania i wykonywania codziennych zadań;
– niechęć do spędzania czasu w inny sposób niż przez internet (obniżona aktywność fizyczna oraz aktywna interakcja z ludźmi);
– spadek motywacji do rozwijania się i uczenia nowych rzeczy, podejmowania wyzwań;
– pogorszenie relacji przez ciągłe korzystanie z internetu;
– rozkojarzenie spowodowane powiadomieniami na telefonie;
– możliwe problemy z zasypianiem i obniżona jakość snu;
– wahania nastroju, złe samopoczucie i obniżona samoocena;
Z czego wynika FOMO?
FOMO wynika zarówno z czynników zewnętrznych, czyli na przykład ogólnego spopularyzowania użytkowania telefonów, internetu oraz utrzymujących naszą uwagę i szybko uzależniających sposób działania social mediów, jak i z chęci realizowania potrzeb psychologicznych człowieka. Jedną z podstawowych potrzeb człowieka, wymienioną chociażby w hierarchii potrzeb Maslowa (tak zwanej piramidzie Maslowa) jest potrzeba przynależności, czyli w uproszczeniu potrzeba interakcji z innymi ludźmi, należenia do jakiejś grupy i poczucia bycia „chcianym”, istotnym w świecie społecznym. Jeśli potrzeba ta nie zostanie zaspokojona to człowiek odczuwa samotność i lęk wynikający z poczucia bycia odłączonym od reszty. W aktualnych czasach w tej sytuacji przychodzi z pomocą internet. W ramach przykładu zobrazowania tego typu sytuacji: W przypadku dzieci w wieku szkolnym czy też nastolatków nierzadko zdarza się, że ta potrzeba nie jest zaspokojona. W środowisku szkolnym, czyli w otoczeniu, na którym w tym okresie rozwojowym człowiek skupia się dosyć mocno, nie brakuje przykładów stygmatyzacji czy wręcz naśmiewania się, dokuczania i odrzucania z grupy rówieśniczej pojedynczych jednostek. W tym przypadku internet daje możliwość nawiązania kontaktu z większą liczbą osób i mogłoby się także wydawać, że kontakt internetowy jest bardziej bezpieczny, ponieważ łatwiej jest zbudować obraz swojej osoby nie mając fizycznego kontaktu z drugim człowiekiem. W taki sposób przykładowo można zatracić się w wirtualnej rzeczywistości, szukając niejako ucieczki od tego, co dzieje się na co dzień w realnej części życia. Ten mechanizm pojawia się w przypadku wielu innych problemów „leczonych” wzmożoną aktywnością w internecie. Dodatkowo warto wspomnieć, że według badań niwelowanie poczucia samotności przez internet, może wręcz je nasilać, poprzez osłabienie chęci nawiązywania relacji w rzeczywistym świecie, co wynika z tego, co zostało już wcześniej wspomniane (Witkowska, 2019). Utrzymywanie kontaktu przez komunikatory internetowe wydaje się być bezpieczniejsze czy też mniej obnażające, głównie poprzez mniejsze zaangażowanie sygnałów niewerbalnych i wrażenie mniejszej bliskości z drugą osobą.
Jak radzić sobie z FOMO i jak ograniczyć używaniem mediów społecznościowych ?
– postawienie sobie samemu ograniczeń czasowych w użytkowaniu urządzeń i internetu;
– spędzanie wolnego czasu w przyjemny sposób bez używania telefonu, na przykład rozwijanie swoich zainteresowań i spędzanie czasu z bliskimi osobami;
– skupienie się na nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji w rzeczywistości, na przykład poprzez znalezienie grup osób o podobnych potrzebach;
– pamiętanie o tym, że nasz czas jest cenny i to jak go wykorzystamy zależy od nas;
– poprzez mniejszą ilość komunikowania się ze znajomymi przez internet, można mieć więcej tematów do rozmów na spotkaniach w rzeczywistości 😉
– skupianie się na chęci i możliwościach rozwijania się (każdy może się rozwijać niezależnie od wieku ;))
Pomóc może nauka krytycznej analizy docierających do nas treści. Jest to istotne zarówno w przypadku osób mogących rozwinąć tę umiejętność samodzielnie jak i w przypadku osób młodszych i dzieci, kluczowa jest tu rola ich edukacji w tym obszarze poprzez rodziców oraz szkolnictwo. Ważne jest, żeby ograniczyć bezrefleksyjne pochłanianie wszystkich informacji ukazujących się w przestrzeni internetowej. Głębsza refleksja i popatrzenie na dane zjawiska z perspektywy krytycznej analizy może obniżyć utrwalanie się szkodliwych wzorców w naszym rozumowaniu. Ta umiejętność może wzmocnić samodzielność w podejmowaniu decyzji i uniezależnianie się od opinii innych oraz zmniejszyć ryzyko niskiej samooceny. Warto pamiętać o tym, że w internecie znacznie łatwiej jest wykreować swoją osobowość, pokazać dobre strony, a pominąć te mniej korzystne aspekty.
Dodatkowo, w przypadku rodziców ważne jest też ograniczenie traktowania urządzeń elektronicznych jako formę zabawy dla dziecka lub zajmowania czasu. Warto już na wczesnych etapach życia zauważać i w miarę możliwości rozwijać zainteresowania i talenty dziecka. Będzie mogło przez to wzmocnić poczucie własnej skuteczności, swoją samoocenę oraz zaspokoić poczucie przynależności w grupie rówieśników o wspólnych zainteresowaniach (Giermasiński i in., b.d.).
FOMO jest zjawiskiem społecznym i psychologicznym, natomiast nie jednostką chorobową według międzynarodowej klasyfikacji chorób DSM-5 czy ICD-11. Poznanie go może pomóc nam i naszym dzieciom w bezpiecznym korzystaniu z telefonu i komputera lub podjąć decyzję o zwróceniu się po pomoc.
ŹRÓDŁA:
Domańska, E. (b.d.). FOMO i nadużywanie mediów cyfrowych podczas pandemii.
W Pandemia a zmiany w codziennym korzystaniu z internetu (s. 20).
Giermasiński, A., Siwek, M., Próchnicka, M., Tuszyńska, W., & Nowak, D. (b.d.). Wpływ Fear of Missing Out (FoMO) na poszczególne aspekty zdrowia oraz propozycje przeciwdziałania temu zjawisku.
Komunikacja wyzwaniem współczesnej medycyny (Tom 2, s. 116).
Jupowicz-Ginalska, A., Jasiewicz, J., Kisilowska, M., Baran, T., & Wysocki, A. (2018).
FOMO. Polacy a lęk przed odłączeniem – raport z badań.
Wydział Dziennikarstwa Informacji i Bibliologii UW.
Witkowska, M. (2019). FOMO i nadużywanie nowych technologii. Poradnik dla rodziców.
NASK Państwowy Instytut Badawczy.
