Wiele osób doświadcza różnych dolegliwości fizycznych, takich jak bóle głowy, bóle mięśni, bóle brzucha, uczucie ucisku w klatce piersiowej, kołatanie serca, zawroty głowy czy przewlekłe zmęczenie. Czasem, mimo konsultacji lekarskich i wykonanych badań, nie udaje się znaleźć jednej choroby somatycznej, która w pełni tłumaczyłaby nasilenie tych objawów.
Nie oznacza to jednak, że objawy są „wymyślone” albo „nieprawdziwe”. Dolegliwości mogą być realne, dokuczliwe i znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie. W takich sytuacjach warto rozważyć, czy na pracę organizmu nie wpływają przewlekły stres, napięcie emocjonalne, lęk lub przeciążenie psychiczne.
Jednym z możliwych wyjaśnień bywa somatyzacja.
Czym jest somatyzacja?
Somatyzacja polega na doświadczaniu dolegliwości fizycznych, których nie da się w pełni wyjaśnić aktualnie stwierdzaną chorobą somatyczną. Objawy są odczuwane w ciele, ale ich ważnym źródłem mogą być czynniki psychiczne, takie jak stres, lęk, napięcie, trudne emocje lub długotrwałe przeciążenie.
Ciało i psychika nie działają oddzielnie. Choroby somatyczne mogą wpływać na stan psychiczny — na przykład zaburzenia pracy tarczycy mogą wiązać się z obniżeniem nastroju, drażliwością lub lękiem. Podobnie długotrwały stres i zaburzenia psychiczne mogą nasilać objawy fizyczne, takie jak napięcie mięśniowe, bóle, zaburzenia snu czy problemy ze strony przewodu pokarmowego.
Somatyzację można więc rozumieć jako sytuację, w której przeciążenie psychiczne zaczyna być odczuwane przede wszystkim przez ciało.
Jakie objawy mogą występować przy somatyzacji?
Do objawów, które mogą pojawiać się w przebiegu somatyzacji, należą między innymi:
• przewlekłe lub nawracające bóle głowy, pleców, stawów, mięśni albo brzucha;
• uczucie ucisku, kłucia lub ciężaru w klatce piersiowej;
• kołatanie serca;
• zawroty głowy;
• uczucie duszności;
• przewlekłe zmęczenie;
• zaburzenia snu;
• dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, bóle brzucha, biegunki, zaparcia lub uczucie ścisku w żołądku;
• drżenie mięśni, napięcie mięśniowe lub uczucie wewnętrznego niepokoju.
Ważne: takich objawów nie należy automatycznie przypisywać psychice. Nowe, silne, nagłe, narastające lub niepokojące dolegliwości fizyczne wymagają konsultacji lekarskiej i odpowiedniej diagnostyki. Somatyzację można rozważać szczególnie wtedy, gdy wykonane badania nie wskazują na chorobę somatyczną, która w pełni tłumaczy objawy.
Dlaczego napięcie psychiczne może być odczuwane w ciele?
Związek między cierpieniem psychicznym a objawami fizycznymi opisywano już pod koniec XIX wieku. Freud zwracał uwagę, że niewyrażone napięcie psychiczne, konflikty wewnętrzne oraz emocje, z którymi człowiek nie jest w stanie sobie w danym momencie poradzić, mogą znajdować wyraz w objawach cielesnych. W tym ujęciu ciało stawało się niejako miejscem, w którym ujawniało się cierpienie psychiczne niemające innej drogi wyrażenia.
Współczesne rozumienie somatyzacji jest szersze i opiera się nie tylko na koncepcji mechanizmów obronnych, ale także na wiedzy o powiązaniach między układem nerwowym, hormonalnym i odpornościowym. Przewlekły stres może utrzymywać organizm w stanie długotrwałej mobilizacji — podobnym do reakcji „walcz albo uciekaj”.
Taka przedłużająca się aktywacja może prowadzić między innymi do napięcia mięśni, zaburzeń snu, przyspieszonego bicia serca, problemów trawiennych, bólu, uczucia zmęczenia i większej wrażliwości na sygnały płynące z ciała.
W ujęciu psychologicznym objawy somatyczne mogą być także związane z trudnością w rozpoznawaniu, przeżywaniu lub wyrażaniu emocji. Czasem ciało zaczyna „mówić” tam, gdzie trudno jest nazwać lęk, złość, smutek, poczucie przeciążenia albo bezradności.
Dlaczego u różnych osób objawy wyglądają inaczej?
Reakcja organizmu na stres nie jest u wszystkich taka sama. Każdy człowiek ma inną wrażliwość biologiczną, psychologiczną i społeczną. Znaczenie mogą mieć między innymi predyspozycje genetyczne, wcześniejsze doświadczenia życiowe, osobowość, styl radzenia sobie ze stresem, aktualna sytuacja życiowa oraz poziom wsparcia ze strony innych osób.
U jednej osoby przewlekły stres może sprzyjać rozwojowi objawów lękowych lub depresyjnych. U innej może przejawiać się głównie przez ciało — na przykład jako bóle głowy, problemy żołądkowo-jelitowe, napięcie mięśni, zaburzenia snu albo uczucie stałego zmęczenia.
Co może sprzyjać somatyzacji?
Do czynników, które mogą zwiększać ryzyko somatyzacji, należą między innymi:
• przewlekły stres i napięcie;
• doświadczenie wydarzeń traumatycznych;
• wysoki poziom lęku;
• długotrwałe przeciążenie obowiązkami;
• trudność w rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji;
• skłonność do tłumienia złości, smutku lub innych uczuć;
• nadmierna koncentracja na sygnałach z ciała;
• wcześniejsze doświadczenia choroby własnej lub bliskich osób;
• brak wystarczającego odpoczynku i regeneracji.
Jak można sobie pomóc?
W pracy z somatyzacją ważne jest stopniowe uczenie się zauważania związku między stanem psychicznym, emocjami, stresem i reakcjami ciała. Nie chodzi o uznanie, że objawy „są tylko w głowie”, ale o lepsze zrozumienie, co może je nasilać, podtrzymywać lub wywoływać.
Pomocne mogą być:
• psychoterapia, szczególnie podejścia uwzględniające pracę z emocjami, napięciem i reakcjami ciała;
• nauka rozpoznawania i regulacji emocji;
• techniki oddechowe i relaksacyjne;
• trening uważności;
• stopniowe zmniejszanie przewlekłego stresu;
• poprawa snu, odpoczynku i rytmu dnia;
• aktywność fizyczna dostosowana do możliwości organizmu;
• ograniczenie nadmiernego sprawdzania objawów i poszukiwania kolejnych potwierdzeń choroby, jeśli wcześniejsza diagnostyka nie wskazuje na poważną przyczynę somatyczną.
Somatyzacja nie oznacza słabości ani udawania. Jest jednym ze sposobów, w jaki organizm może reagować na przeciążenie psychiczne. Objawy są realne, ale ich zrozumienie często wymaga spojrzenia zarówno na ciało, jak i na emocje, stres oraz sytuację życiową pacjenta.
Źródła
Grzywa, A., Makara-Studzińska, M., i Grzywa-Celińska, A. (2011). Zaburzenia psychiczne a choroby somatyczne. Current Problems of Psychiatry, 12(1), 67–72.
Kraszewska-Orzechowska, A. (2007). Problem somatyzacji w przebiegu depresji i jej wpływ na zachowania osób dorosłych. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lublin-Polonia, 10(J), 151–162.
Kuleta, M., Krzyżkowiak, W. (2015). Intensywna krótkoterminowa psychoterapia dynamiczna jako metoda leczenia pacjentów z somatyzacją. Psychoterapia, 174(3), 25–37.
Wóźniewicz, A. (2018). Sposoby klasyfikowania zaburzeń psychosomatycznych. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 18(3), 283–289.
