Do tej pory w klasyfikacji chorób wg ICD-10, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne znajdowały się w kategorii zaburzeń lękowych i nerwicowych. Wraz ze zmianami związanymi z wprowadzeniem nowej klasyfikacji – ICD-11 – utworzono nową, odrębną kategorię „zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych lub pokrewnych” (blok L1-6B2), w której obok zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego znajdują się także takie jednostki jak m.in. dysmorficzne zaburzenie ciała, hipochondria, syllogomania oraz trichotillomania i dermatillomania. Wcześniejsze przypisywanie zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego do grupy zaburzeń nerwicowych wynikało przede wszystkim z (domniemywanego) lękowego podłoża tego zaburzenia. Według statystyk na OCD cierpi od 2% do 3% populacji i w dużej liczbie przypadków ujawnia się w przedziale wiekowym 10-19 lat (w bardzo podobnym stopniu u kobiet i u mężczyzn) (Gałecki & Szulc, 2023).
Czym objawiają się zaburzenia obsesyjno-kompulsywne?
Według definicji zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych w ICD-11, najistotniejszą cechą tego rodzaju zaburzeń są powracające, natrętne myśli lub wyobrażenia (obsesje) lub czynności (kompulsje), wobec których odczuwalny jest psychiczny przymus ich wykonywania i które mają za zadanie złagodzić napięcie wywołane myślami obsesyjnymi. Jednakże, pomimo wykonania danej czynności wywołanej przez myśli obsesyjne, redukcja napięcia jest tylko chwilowa. Po zrealizowaniu jednej kompulsji, pojawiają się zazwyczaj kolejne obsesje dotyczące nowych potencjalnych problemów. Redukcja napięcia jest kluczowa w rozumieniu mechanizmu działania zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych (Siwek et al., b.d.).
W przebiegu tego zaburzenia występujące myśli obsesyjne i czynności kompulsywne mogą przybierać następującą postać:
1. Natrętna niepewność i sprawdzanie, czy wszystko jest tak, jak powinno być. Może to dotyczyć poprawiania wyglądu (ubrań, makijażu), lub tego, czy zostały wyłączone urządzenia elektroniczne po wyjściu z domu, czy mieszkanie zostało zamknięte na klucz, czy nie zapomniało się czegoś zrobić lub zabrać ze sobą. Może się to objawiać także w postaci kilkukrotnego sprawdzania danej informacji (np. sali w planie zajęć lub godziny rozpoczęcia pracy) w obawie czy na pewno dobrze zapamiętaliśmy sprawdzoną już przed chwilą informację. Upewnianie się o wykonaniu danych czynności w takich sytuacjach, jest jak najbardziej uzasadnione i naturalne. Problem pojawia się wtedy, gdy odczuwanie przymusu i myśli na te tematy stają się natarczywe, wielokrotnie powtarzające się oraz zaburzają zajmowanie się innymi sprawami. W takich sytuacjach da się zauważyć, iż mamy świadomość tego, że takie myśli są irracjonalne i dana czynność została wykonana, ale i tak odczuwamy wewnętrzny przymus upewnienia się „na wszelki wypadek”, czy wszystko jest, tak jak ma być, bo gdyby okazało się jednak inaczej, to mogłoby stać się coś złego (zniszczenie czy spłonięcie domu, krzywda lub śmierć kogoś, skompromitowanie się na tle społecznym itd.).
2. Arytmomania, czyli nawracające powtarzanie danych czynności określoną ilość razy (np. wzięcie 5 łyków wody, umycie twarzy, rąk czy włosów 3 razy), co według umysłu chorego ma zapobiec jakiemuś niebezpieczeństwu.
3. Obsesyjne dążenie do porządku i symetrii, mogące objawiać się poprzez układanie przedmiotów codziennego użytku w symetryczny i stały sposób (jak od linijki, lub według wielkości, koloru), któremu towarzyszy lęk i dyskomfort, gdy zostanie ten porządek zaburzony.
4. Rytuały, czyli konieczność wykonywania jakiejś czynności (np. stuknięcia, wypowiedzenia określonych słów, dotknięcia przedmiotu), by zapobiec jakiemuś złemu wydarzeniu. Choć osoba zdaje sobie sprawę, że te działania nie mają realnej mocy sprawczej, odczuwa przymus ich wykonania, bo ich zaniechanie wywołuje silny lęk przed nieszczęściem.
5. Pojawiające się natrętne myśli o charakterze niestosowanym do sytuacji, wulgarnym, a nawet agresywnym, dotyczące obawy przed zrobieniem lub powiedzeniem czegoś (np. okazaniu agresji wobec innych osób). Myśli te jednak nie przekładają się na działania osoby zaburzonej, ponieważ skupia się ona na niedopuszczeniu możliwości realnego wykonania tego, czego dotyczy dana natrętna myśl.
6. Ruminacje – ciągłe analizowanie i przetwarzanie jednego tematu, często o charakterze filozoficznym lub egzystencjalnym
7. Obsesyjny lęk przed brudem i zarazkami oraz bardzo intensywne dbanie o czystość. Mycie rąk czy ciała ze znacznie zwiększoną częstotliwością (większą niż jest faktycznie potrzebna) mogą skutkować problemami dermatologicznymi, takimi jak przesuszenie i uszkodzenia skóry (Rabe-Jabłońska, 2007).
Oprócz głównego zaburzenia obsesyjno-kompulsywnego istnieją również symptomy pokrewne takie jak:
Zaburzenie dysmorficzne ciała, polegające na nadmiernym skupieniu na rzeczywistych lub wyimaginowanych defektach wyglądu fizycznego, objawiające się na przykład częstym przeglądaniem się w lustrze, poprawianiem włosów czy makijażu oraz związanym z nimi porównywaniem się do innych osób, a nawet unikaniem kontaktów społecznych.
Syllogomania, czyli zaburzenie polegające na gromadzeniu przedmiotów i trudności z pozbywaniem się rzeczy, które przez większość osób zostałyby uznane za niepotrzebne lub mało wartościowe.
Zaburzenia powtarzających się zachowań skoncentrowanych na ciele, czyli trichotillomania (uporczywe, powtarzalne wyrywanie włosów, np. skóry głowy, brwi czy rzęs) oraz dermatillomania (uporczywe, powtarzalne skubanie skóry, np. na palcach rąk, rozdrapywanie ran). Oba te symptomy charakteryzują się kontynuowaniem (czasem nawet nieświadomym) kompulsywnych zachowań, pomimo wielokrotnych prób zaprzestania ich powtarzania.
Hipochondria, czyli zaburzenie związane z lękiem przed chorobami oraz doszukiwaniem się ich. Osoby te mają w nawyku nadmierne kontrolowanie swojego stanu zdrowia na przykład poprzez sprawdzanie ciała pod kątem zmian chorobowych oraz częste wizyty u lekarzy, wykonywanie wielu niekoniecznych z punktu widzenia wiedzy medycznej badań diagnostycznych.
Zaburzenie odniesienia węchowego, objawiające się nadmiernym skupieniem na nieprzyjemnych zapachach ciała danej osoby, świadczących najczęściej o braku higieny (np. zapach potu, nieprzyjemny oddech itd.) oraz lękiem związanym z możliwością odrzucenia społecznego ze względu na przykry zapach (którego w rzeczywistości inni ludzie nie odczuwają, a przynajmniej nie w tak nasilonym stopniu jak osoba z tym zaburzeniem) (Gałecki & Szulc, 2023).
OCD a OCPD, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, a osobowość obsesyjno-kompulsywna.
Warto dodać, że oprócz zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych, mieszczących się w kategorii zaburzeń psychicznych, istnieje także podobnie określana jednostka – obsesyjno-kompulsywne zaburzenie osobowości (według starszej klasyfikacji DSM-IV), która aktualnie w nowszych klasyfikacjach znajduje się pod nazwą osobowość anankastyczna lub anankastyczne zaburzenie osobowości. To zaburzenie, podobnie jak w przypadku OCD, skupia się przesadnym dbaniu o czystość, higienę, symetrię, co związane jest z perfekcjonizmem oraz potrzebą poczucia kontroli. Nie występują w nim natomiast myśli natrętne, traktowane przez daną osobę, jako irracjonalne, a także rytuały, czyli przymusowe czynności nie mające faktycznego zastosowania (oprócz redukcji napięcia). Główną różnicę między obsesyjno-kompulsywnym zaburzeniem osobowości (OCPD), a zaburzeniem obsesyjno-kompulsywnym (OCD) stanowi fakt, iż OCPD jako zaburzenie osobowości, jest stałym wzorcem zachowań, częścią osobowości danej osoby, przez co problemy wynikające z tego zaburzenia, nie są postrzegane jako nieprawidłowość w takim samym stopniu jak zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, które są chorobą, czyli problemem mogącym pojawić się w dowolnym momencie życia człowieka (Millon & Davis, 2005).
Z czego mogą wynikać zaburzenia obsesyjno-kompulsywne?
Do głównych czynników sprzyjających rozwinięciu się zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych należy stres wynikający z różnych życiowych doświadczeń, takich jak na przykład nieprzepracowane traumy, zmiany w życiu osobistym lub zawodowym. Do rozwoju OCD mogą przyczyniać się także czynniki biologiczne (takie jak zmiany w strukturze mózgu, zwłaszcza w obszarach związanych z kontrolą impulsów i emocji) oraz genetyczne (badania wykazały, że predyspozycje do rozwoju OCD są dziedziczne). Przyczyn OCD można doszukiwać się w wydarzeniach w okresie dzieciństwa, takich jak na przykład przewlekły lęk i brak poczucia bezpieczeństwa, brak przestrzeni na wyrażanie emocji i potrzeb, a także nadmierna odpowiedzialność i obarczenie obowiązkami codziennymi dziecka, lub nadmierna krytyka i perfekcjonizm otoczenia, na przykład skierowany przez rodziców wobec dziecka (Klimarczyk, b.d.).
Jak wygląda leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych?
Często zdarza się, że osoby z mocno nasilonymi zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi nie są w stanie normalnie pracować czy wykonywać codziennych obowiązków. Zaabsorbowanie obsesjami i kompulsjami bywa tak silne, że czas temu poświęcony zakłóca codzienne funkcjonowanie. W przypadku zaburzeń o umiarkowanym lub niewielkim nasileniu, chorzy także tracą czas na myślenie obsesyjne i wykonywanie kompulsyjnych czynności, co może prowadzić chociażby do problemów o charakterze społecznym. Objawy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych skutkują odczuwaniem dyskomfortu i negatywnych emocji, takich jak lęk, napięcie, zawstydzenie, poczucie winy, co jest jednocześnie kryterium diagnostycznym tego typu zaburzeń oraz powodem do leczenia i terapii. Według badań, u około 80% osób z OCD występują stany depresyjne. W przypadku OCD głównym zalecanym sposobem radzenia sobie z problemami jest psychoterapia, głównie poznawczo-behawioralna, podczas której chory przy pomocy odpowiedniego specjalisty uczy się przerywać mechanizmy działania zaburzenia, na przykład poprzez nieuleganie obsesjom i kompulsjom, opierając się wewnętrznemu przymusowi wykonywania danych czynności. Taki rodzaj terapii może szybko podnieść komfort życia. W celu głębszej i trwałej zmiany osobowości i oraz wypracowania dojrzalszych mechanizmów obronnych optymalną formą leczenia może być długoterminowa psychoterapia psychodynamiczna (psychoanalityczna). U części osób podłoże wydaje się w dużym stopniu uwarunkowane biologicznie i wówczas głównym, a często przewlekłym sposobem zmniejszenia cierpienia jest leczenie farmakologiczne, które dzięki postępowi jest aktualnie dobrze tolerowane i skuteczne. Optymalnym rozwiązaniem jest bardzo często równoległe stosowanie wymienionych metod leczniczych (Siwek i in., b.d.).
WAŻNE — przeczytaj przed interpretacją objawów
Treści na naszym blogu mają charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastąpią spotkania ze specjalistą ani profesjonalnej diagnozy. Każdy z nas może czasem doświadczać trudnych emocji, lęku, gorszego samopoczucia czy zachowań opisanych w artykułach — i nie oznacza to od razu zaburzenia. Jeśli jednak objawy są uciążliwe, powtarzają się, lub utrudniają codzienne życie — warto porozmawiać ze specjalistą. Psychiatra, psycholog kliniczny, lub psychoterapeuta może pomóc zrozumieć sytuację i zaproponować odpowiednie wsparcie lub leczenie.
Zwrócenie się po pomoc to oznaka troski o swoje zdrowie — nie słabości. Dbaj o siebie.
BIBLIOGRAFIA:
Gałecki, P., & Szulc, A. (2023). Psychiatria: Rozpoznania według ICD-11 (T. 1).
Edra Urban & Partner.
Klimarczyk, M. [Kanał YouTube]. (b.d.). Nerwica natręctw (OCD) [Wideo]. YouTube.
Millon, T., & Davis, R. (2005). Zaburzenia osobowości we współczesnym świecie (wyd. 2; oryg. 2000).
Instytut Psychologii Zdrowia.
Rabe-Jabłońska, J. (2007). Diagnoza i leczenie zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego.
Psychiatria, 4(4), 160–174.
Siwek, M., Grabski, B., & Miernik-Jaeschke, M. (b.d.). Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.
Medycyna Praktyczna.
https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/72914,zaburzenie-obsesyjno-kompulsyjne
