„Zobaczyć świat w ziarenku piasku,
Niebiosa w jednym kwiecie z lasu.
W ściśniętej dłoni zamknąć bezmiar,
W godzinie – nieskończoność czasu.”
William Blake, Wróżby niewinności, tłum. Zygmunt Kubiak
Jeszcze kilkanaście lat temu trudno było wyobrazić sobie, że substancje kojarzone przede wszystkim z narkotykami będą wykorzystywane w leczeniu pacjentów.
Po kilku dekadach przerwy w ostatnich kilkunastu latach ponownie wzrosło zainteresowanie badaniem substancji kojarzonych przede wszystkim z narkotykami pod kątem ich potencjalnego zastosowania w leczeniu pacjentów.
Obecnie naukowcy na całym świecie badają, czy psychodeliki, takie jak psylocybina czy LSD, mogą wspomagać leczenie niektórych zaburzeń psychicznych – zwłaszcza depresji i niektórych zaburzeń lękowych. Osobnym obszarem badań jest wykorzystanie MDMA w leczeniu zespołu stresu pourazowego (PTSD). Substancja ta ma jednak odmienny mechanizm działania i nie należy do klasycznych psychodelików (Lorenc, 2024; Stankiewicz i in., 2024).
Wyniki dotychczasowych badań są obiecujące, choć nadal wymagają dalszej weryfikacji i nie oznaczają, że substancje te są pozbawione ryzyka. W Polsce klasyczne psychodeliki nie są obecnie standardowo dostępną metodą leczenia zaburzeń psychicznych.
Czy psychodeliki są jedynie narkotykami, czy też mogą stać się nowym narzędziem terapeutycznym? Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto przyjrzeć się temu, jak działają i dlaczego wzbudzają tak duże zainteresowanie współczesnej nauki.
Jak działają psychodeliki?
Psychodeliki wpływają na sposób komunikacji pomiędzy różnymi obszarami mózgu. Podczas ich działania obserwuje się zmiany łączności funkcjonalnej między różnymi sieciami mózgowymi, w tym wzrost łączności między niektórymi obszarami, które zwykle funkcjonują bardziej niezależnie. Może temu towarzyszyć doświadczenie nowych perspektyw, głębszego wglądu w siebie oraz większej kreatywności, choć nie są to efekty występujące u każdego (Gattuso i in., 2023; Jacobs i in., 2026). Klasyczne psychodeliki, takie jak psylocybina, LSD i meskalina, oddziałują przede wszystkim na receptory serotoninowe 5-HT2A. Ich działanie jest jednak trudne do przewidzenia i w przypadku substancji należących do grupy psychodelików nie można z dużą pewnością określić, jak przebiegnie doświadczenie. Może ono być przyjemne i wartościowe, ale może także wiązać się z lękiem, poczuciem utraty kontroli czy dezorientacją (tzw. bad trip).
Co dzieje się w mózgu?
Jednym z obszarów intensywnie badanych w kontekście działania psychodelików jest tzw. sieć stanu domyślnego (ang. Default Mode Network – DMN). Jest to zespół współpracujących ze sobą obszarów mózgu, których aktywność wiąże się m.in. z poczuciem własnego „ja”, autorefleksją oraz powracającymi myślami na własny temat.
U osób doświadczających depresji lub zaburzeń lękowych obserwuje się niekiedy zmiany aktywności i łączności tej sieci, choć ich charakter nie jest jednakowy u wszystkich pacjentów. Niektóre z tych zmian mogą wiązać się z nasileniem ruminacji, czyli uporczywego powracania do negatywnych myśli i doświadczeń. Pod wpływem psychodelików dochodzi do przejściowych zmian aktywności i komunikacji sieci stanu domyślnego z innymi obszarami mózgu. Może to sprzyjać bardziej elastycznemu sposobowi przetwarzania informacji i osłabieniu utrwalonych wzorców myślenia, choć dokładne znaczenie tych zmian dla efektu terapeutycznego nie jest jeszcze w pełni poznane (Gattuso i in., 2023; Jacobs i in., 2026). U części osób może wystąpić także tzw. rozpuszczenie ego – przejściowe osłabienie poczucia odrębności własnego „ja” i granicy między sobą a otoczeniem.
Dlaczego nastrój i otoczenie są tak ważne?
Psychodeliki mogą wpływać na sposób przeżywania i interpretowania myśli, emocji oraz wspomnień. Pod ich wpływem emocje mogą stać się bardziej intensywne, a granica między tym, co zwykle znajduje się w centrum naszej uwagi, a tym, co pozostaje na jej dalszym planie, może ulec zmianie.
Po przyjęciu tego rodzaju substancji myśli mogą podążać nietypowym dla nas torem, a emocje mogą być przeżywane z większą intensywnością. Może to prowadzić zarówno do przyjemnych, jak i trudnych doświadczeń. Z jednej strony można odczuwać rozluźnienie, poprawę nastroju czy zwiększoną kreatywność. Z drugiej strony istnieje ryzyko wystąpienia tzw. „bad tripu”, czyli nieprzyjemnego doświadczenia, któremu mogą towarzyszyć silny lęk, dezorientacja, poczucie utraty kontroli i przytłaczające emocje.
Podczas doświadczenia psychodelicznego mogą pojawiać się myśli, emocje lub wspomnienia, którym na co dzień poświęcamy mniej uwagi albo których staramy się unikać. Zmiana sposobu postrzegania siebie i otoczenia może sprawić, że niektóre sprawy zostaną zinterpretowane z innej perspektywy. Nie oznacza to jednak, że psychodeliki w sposób niezawodny ujawniają wyparte treści lub pozwalają dotrzeć do obiektywnej prawdy o własnej przeszłości.
Dlatego tak duże znaczenie mają samopoczucie osoby przyjmującej substancję oraz warunki, w jakich odbywa się doświadczenie. W badaniach nad psychodelikami określa się je często jako „set and setting” – nastawienie psychiczne osoby oraz otoczenie, w którym przyjmuje ona substancję. Trudne doświadczenia nie zawsze muszą być wyłącznie negatywne, ale nie należy też automatycznie traktować ich jako terapeutycznie wartościowych. Mogą stać się przedmiotem późniejszej refleksji i pracy terapeutycznej (Radio Naukowe, 2022; Jacobs i in., 2026).
Warto podkreślić, że emocje i wspomnienia pojawiające się podczas doświadczenia psychodelicznego są dla danej osoby subiektywnie realne i mogą być bardzo intensywne. Nie oznacza to jednak, że ich interpretacja jest zawsze zgodna z rzeczywistością. Silne przeżycie lub poczucie pewności co do jego znaczenia nie stanowią dowodu na prawdziwość pojawiających się wspomnień czy wniosków. Z tego względu tak ważne jest odpowiednie przygotowanie do doświadczenia oraz jego późniejsza integracja.
Jak długo trwa działanie psychodelików?
Czas działania zależy od rodzaju substancji:
– psylocybina: około 4–8 godzin,
– LSD: około 8–12 godzin, niekiedy dłużej,
– meskalina: około 10–14 godzin,
– DMT przyjmowane wziewnie: około 20–45 minut,
– ayahuasca przyjmowana doustnie: około 3–5 godzin.
Czas i intensywność działania mogą różnić się również w zależności od dawki, drogi podania oraz indywidualnej podatności danej osoby na poszczególne substancje (Rosenblat i in., 2023).
Psychodeliki a psychoterapia
Warto podkreślić, że w większości badań naukowych psychodeliki nie są traktowane jako samodzielny lek. Badania skupiają się najczęściej na ich stosowaniu w ramach psychoterapii wspomaganej psychodelikami (Lorenc, 2024; Stankiewicz i in., 2024; Jacobs i in., 2026). Oznacza to połączenie działania substancji z przygotowaniem psychologicznym, odpowiednim wsparciem podczas sesji oraz późniejszą integracją doświadczenia.
Badania wskazują, że podczas doświadczenia psychodelicznego mogą zachodzić zmiany w sposobie postrzegania siebie i własnych myśli. U części osób opisywano osłabienie utrwalonych wzorców myślenia, w tym ruminacji, oraz większą otwartość na refleksję. Dzięki temu uczestnicy mogą wyciągać wnioski ze swoich przeżyć, omawiając je z psychoterapeutą po zakończeniu sesji. Taki proces ma służyć lepszemu zrozumieniu pojawiających się emocji, analizie schematów zachowań oraz refleksji nad możliwymi przyczynami przeżywanych trudności psychicznych (Radio Naukowe, 2022).
Psychodeliki w leczeniu depresji
Wstępne wyniki badań sugerują, że terapia wspomagana psylocybiną może przynosić korzyści osobom z depresją. U części badanych obserwowano:
– poprawę samopoczucia,
– mniejszą reaktywność na negatywne emocje,
– zmniejszenie nasilenia ruminacji, czyli uporczywego powracania do tych samych, często negatywnych myśli,
– większą zdolność do refleksji nad własnym życiem i problemami (Rosenblat i in., 2023; Stankiewicz i in., 2024).
Warto podkreślić, że poprawa nie musi wynikać z przyjemnego doświadczenia. Przeciwnie – wiele osób opisuje sesje jako wymagające emocjonalnie, ale jednocześnie wartościowe. Przypuszcza się, że istotną rolę odgrywa nie tylko samo doświadczenie psychodeliczne, ale również jego późniejsza analiza i integracja podczas sesji terapeutycznych.
Dodatkowym ograniczeniem jest trudność w zaślepieniu badań, ponieważ charakterystyczne działanie psychodelików może sprawić, że uczestnicy domyślają się, czy otrzymali badaną substancję, czy placebo. Może to wpływać na ich oczekiwania i ocenę efektów terapii. Dotychczasowe badania obejmowały również stosunkowo niewielkie grupy uczestników. Dlatego uzyskane wyniki wymagają potwierdzenia w większych badaniach, a skuteczność i długoterminowe bezpieczeństwo tej metody nadal są przedmiotem badań (Jacobs i in., 2026; Rosenblat i in., 2023).
Czy psychodeliki uzależniają?
Badania wskazują, że klasyczne psychodeliki mają stosunkowo niski potencjał uzależniający i nie powodują typowego zespołu abstynencyjnego, tak jak dzieje się to w przypadku alkoholu czy niektórych innych substancji psychoaktywnych (Lorenc, 2024; Rosenblat i in., 2023). Przy powtarzanym stosowaniu szybko rozwija się natomiast tolerancja, czyli osłabienie reakcji organizmu na tę samą substancję.
U części osób może jednak pojawić się psychologiczne przywiązanie do tego rodzaju doświadczeń i chęć ponownego przeżycia określonego stanu psychicznego. Niski potencjał uzależniający nie oznacza więc braku ryzyka związanego z ich używaniem.
Czy stosowanie psychodelików jest bezpieczne?
W badaniach naukowych psychodeliki podawane są w ściśle kontrolowanych warunkach, po odpowiednim przygotowaniu uczestników i pod opieką specjalistów. Istotnym elementem jest również późniejsza integracja doświadczenia.
Podczas działania psychodelików może dochodzić m.in. do przejściowego wzrostu ciśnienia tętniczego i tętna. Dlatego przed udziałem w badaniach ocenia się również stan somatyczny uczestników i analizuje przyjmowane przez nich leki. Możliwe interakcje farmakologiczne wymagają indywidualnej oceny (Hinkle i in., 2024; Jacobs i in., 2026).
Choć opisywano przypadki tzw. „flashbacków”, czyli krótkotrwałych nawrotów doznań lub zaburzeń percepcji przypominających te występujące podczas doświadczenia psychodelicznego, mechanizm tego zjawiska nie jest do końca poznany. Nie można jednoznacznie określić, w jakim stopniu odpowiadają za nie procesy psychologiczne, pamięć doświadczenia czy inne mechanizmy związane z działaniem substancji (Radio Naukowe, 2022). Przy obecnym stanie wiedzy na temat działania psychodelików i ich możliwych skutków ubocznych należy zachować ostrożność i traktować je przede wszystkim jako rozwijający się obszar badań, a nie powszechnie dostępne lub uniwersalne rozwiązanie terapeutyczne.
Warto podkreślić, że psychodeliki nie są odpowiednim rozwiązaniem dla każdego. W standardowych badaniach klinicznych osoby z rozpoznaniem zaburzeń psychotycznych, choroby afektywnej dwubiegunowej lub przebytym epizodem manii czy psychozy są zasadniczo wykluczane z udziału. Podobnie w wielu protokołach wyklucza się osoby z obciążonym wywiadem rodzinnym w kierunku tych zaburzeń. Substancje te mogą bowiem wywołać lub nasilić objawy psychotyczne, a także doprowadzić do wystąpienia epizodu maniakalnego (Rosenblat i in., 2023; Jacobs i in., 2026).
Podsumowanie
Psychodeliki nie są cudownym lekiem ani substancjami całkowicie pozbawionymi ryzyka. Dotychczasowe badania wskazują jednak, że terapia wspomagana psylocybiną może prowadzić do zmniejszenia nasilenia objawów depresji u części pacjentów. Nie jest jeszcze ustalone, jak jej skuteczność i bezpieczeństwo wypadają w porównaniu z uznanymi metodami leczenia oraz jak trwałe są uzyskiwane efekty. Badania w tym obszarze wciąż trwają, a naukowcy starają się określić, dla kogo i w jakich sytuacjach takie leczenie może być najbardziej skuteczne.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi porady medycznej ani rekomendacji stosowania substancji psychoaktywnych. Wszelkie decyzje dotyczące leczenia należy konsultować z lekarzem lub specjalistą zdrowia psychicznego.
Bibliografia
Gattuso, J. J., Perkins, D., Ruffell, S., Lawrence, A. J., Hoyer, D., Jacobson, L. H., Timmermann, C., Castle, D., Rossell, S. L., Downey, L. A., Pagni, B. A., Galvão-Coelho, N. L., Nutt, D., & Sarris, J. (2023). Default mode network modulation by psychedelics: A systematic review. International Journal of Neuropsychopharmacology, 26(3), 155–188. https://doi.org/10.1093/ijnp/pyac074
Hinkle, J. T., Graziosi, M., Nayak, S. M., & Yaden, D. B. (2024). Adverse events in studies of classic psychedelics: A systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry, 81*(12), 1225–1235. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2024.2546
Jacobs, E., Zahid, Z., Hinkle, J., Nayak, S., & Yaden, D. B. (2026). Psychedelic medicine: Mechanisms, evidence, and translation to practice. BMJ, 392, e081723. https://doi.org/10.1136/bmj-2024-081723
Lorenc, M. (2024). Czy psychodeliki staną się lekami? O medykalizacji i dekryminalizacji substancji psychodelicznych. Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych, 73(1), 19–28. https://doi.org/10.36921/kos.2024_2999
Radio Naukowe. (2022, 10 marca). Psychodeliki – narkotyki czy potencjalne leki dla umysłu? | dr hab. M. Bola, mgr P. Orłowski [Film]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=ZlUJQtOZeIw
Rosenblat, J. D., Husain, M. I., Lee, Y., McIntyre, R. S., Mansur, R. B., Castle, D., Offman, H., Parikh, S. V., Frey, B. N., Schaffer, A., Greenway, K. T., Garel, N., Beaulieu, S., Kennedy, S. H., Lam, R. W., Milev, R., Ravindran, A. V., Tourjman, V., Van Ameringen, M., … Taylor, V. (2023). The Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) Task Force Report: Serotonergic psychedelic treatments for major depressive disorder. The Canadian Journal of Psychiatry, 68 (1), 5–21. https://doi.org/10.1177/07067437221111371
Stankiewicz, A., Szewczyk, J., Truszkowska, J., Modzelewski, S., & Waszkiewicz, N. (2024). Potencjał terapeutyczny wybranych substancji psychoaktywnych – przegląd najnowszych badań. Psychiatria, 21 (1), 18–29. https://doi.org/10.5603/psych.99558
