Istnieją różne czynniki wpływające na to, w jaki sposób tworzymy relacje z innymi ludźmi, zarówno romantyczne, jak i przyjacielskie. Jedną z wielu kwestii mających swój udział w tym, jak zachowujemy się w relacjach i czego oczekujemy od innych ludzi, są style przywiązania.
Style przywiązania tworzą się i modyfikują przede wszystkim na wczesnych etapach życia człowieka, to znaczy w dzieciństwie. Ich kształtowanie się jest uzależnione głównie od tego, w jaki sposób traktują nas rodzice i inne bliskie osoby zapewniające dziecku opiekę (określane w literaturze jako obiekt lub figura przywiązania). Przywiązanie emocjonalne stanowi wrodzony system reakcji, który skupia się na dążeniu do fizycznej bliskości z opiekunem oraz do zaspokojenia dziecięcej potrzeby ochrony i opieki. Dziecko przejawia szereg reakcji wzbudzanych przez zagrożenie separacją od opiekuna. W momencie zaznaczenia przez dziecko swojej potrzeby bliskości i opieki (np. płaczem), w umyśle dziecka utrwala się schemat sposobu, w jaki opiekun reaguje i zaspokaja (lub nie zaspokaja) jego potrzeby bezpieczeństwa. W odniesieniu do tego, dziecko wypracowuje swój własny sposób radzenia sobie z działaniami opiekuna. Wykształcone we wczesnym dzieciństwie modele zwykle stają się intuicyjnymi oczekiwaniami i pierwowzorem dla bliskich relacji nawiązywanych w późniejszym, także dorosłym życiu (Schaffer & Kipp, 2015; Brzezińska et al., 2016).
W oparciu o początkową teorię przywiązania Johna Bowlby’ego, a także późniejsze prace Mary Ainsworth, w wielu źródłach wyróżnia się 3 style przywiązania (bezpieczny, unikowy i ambiwalentno-lękowy). Oprócz tych trzech stylów przywiązania w różnych pracach pojawia się także zdezorganizowany styl przywiązania, który opisały badaczki Mary Main i Judith Solomon (Main, Solomon, 1990).
Warto podkreślić, że Bowlby założył, że styl przywiązania, jaki wykształciliśmy w dzieciństwie, zostaje z nami na całe życie. Aktualnie jednak wiadomo, że styl przywiązania można modyfikować. Na wielu stronach (na przykład stronach psychoterapeutów) można zauważyć, że wskazują oni możliwość pracy nad pozabezpiecznym stylem przywiązania, gdzie przy odpowiednich warunkach może stać się on stylem bardziej bezpiecznym. Na możliwość tej zmiany wpływ będzie miała przede wszystkim motywacja danej osoby. Środkiem pomocnym przy pracy nad swoim stylem przywiązania jest także psychoterapia. Może to także w pewnym stopniu nastąpić podczas życia w wyniku samej interakcji w bliskich relacjach, zwłaszcza w tych długoterminowych. Ludzie będąc ze sobą, oddziałują na siebie, a to może przyczynić się do zwiększenia poczucia bezpieczeństwa i swobody u osób z pozabezpiecznymi stylami przywiązania, a tym samym do ich modyfikacji (Marchwicki, 2004).
„Zmiany w stylu przywiązania u osób dorosłych są możliwe, a do czynników, które mogą wpływać na przerwanie ciągłości, należą różne zmiany w najbliższym otoczeniu danej osoby oraz dłuższe relacje z partnerem , stanowiące wyzwanie dla posiadanego przez daną osobę modelu przywiązania. Np. relacje z partnerem o przywiązaniu bezpiecznym mogą wpłynąć na zmianę modelu przywiązania w kierunku większego bezpieczeństwa u osoby o przywiązaniu unikającym.” (Marchwicki, 2004, s. 35).
Jakie mamy style przywiązania?
Elementy pojawiające się w opisach poszczególnych stylów przywiązania widocznych w relacjach, mogą odnosić się także do ogólnych cech charakteru i sposobów działania. Warto dodać, że ludzie cechujący się odmiennymi stylami przywiązania wykazują szereg różnic pod względem przeżywania miłości i intymności, co może nieświadomie być powodem pojawiających się w relacjach romantycznych częstych kłótni i nieporozumień.
Bezpieczny styl przywiązania
U dzieci reprezentujących bezpieczny styl przywiązania można zauważyć, że towarzyszące poczucie bezpieczeństwa umożliwia im eksplorację świata i kształtowanie samego siebie, ponieważ nie muszą martwić się trudnościami pojawiającymi się w relacji z rodzicami. Z kolei w sytuacjach niebezpieczeństwa odruchowo szukają ukojenia w bliskości z drugą osobą. Podobnie jest w sytuacji osób dojrzałych, u których występuje bezpieczny styl przywiązania. Takie osoby budują bardziej stabilne i satysfakcjonujące związki (zarówno dla siebie, jak i dla swoich partnerów), niż występuje to w przypadku osób z pozostałymi stylami przywiązania. W relacji dominuje u nich uczucie szczęścia oraz obdarzanie partnera szczerą przyjaźnią i zaufaniem. W sytuacjach problemowych nie mają trudności ze zwróceniem się do swojego partnera o pomoc i zazwyczaj faktycznie ją otrzymują. Skupiają się na dążeniu do bliskości, nie boją się swego rodzaju zależności od drugiej osoby, ale jednocześnie mają poczucie autonomii i potrafią radzić sobie w życiu samodzielnie. Dodatkowo, osoby z tym stylem przywiązania rzadko doświadczają frustracji w związku z partnerem, a także są mniej zazdrosne i rzadziej towarzyszą im skrajne emocje. Warto dodać, że osoby z bezpiecznym stylem przywiązania zazwyczaj reagują spokojniej na konflikty w relacjach i lepiej radzą sobie z negatywnymi emocjami, niż osoby z pozostałymi wzorcami. Dzieje się tak, ponieważ ich negatywne wspomnienia nie aktywizują automatycznie innych, podobnie nieprzyjemnych zdarzeń, co często zdarza się osobom mającym pozabezpieczny styl przywiązania (Wojciszke, 2023; Centrum NOWA, b.d.).
Styl lękowy (lub ambiwalentno-lękowy)
Osoby z ambiwalentno-lękowym stylem przywiązania cechuje przede wszystkim bardzo duża potrzeba bliskości, z jednoczesnym występowaniem silnego lęku przed odrzuceniem. Są to osoby, które emocjonalnie najsilniej reagują na to, co się dzieje w związku, przez co ich relacje są często burzliwe, niestabilne i pełne skrajnych uczuć. Cechuje je niepewność, niska samoocena i nierzadko stawianie siebie w pozycji niższej od partnera. Mają także większą skłonność do „miłości od pierwszego wejrzenia”, do miłości obsesyjnej, do zazdrości, a także do uzależniania się od partnera (a także chęci uzależnienia jego od siebie).
Ambiwalentno-lękowy styl przywiązania kształtuje się pod wpływem nieprzewidywalnej i niekonsekwentnej opieki rodziców. Czasem rodzic jest obecny, zapewnia należytą opiekę oraz poczucie bezpieczeństwa dziecku, a z kolei innym razem wcale nie zaspokaja jego potrzeb. W takiej sytuacji dziecko nie jest pewne czy może liczyć na pomoc ze strony swojego opiekuna, gdy jest w potrzebie. Zajmuje się nieustanną obserwacją, próbując wyłapać jak rodzic tym razem zareaguje. Przez to nie zajmuje się samym sobą oraz zbieraniem nowych doświadczeń, co może odbić się negatywnie na jego postępie rozwojowym.
Osoby o ambiwalentno-lękowym stylu przywiązania często generują konflikty w relacjach, co bierze się m.in. z przekonania, że partner tak naprawdę ich nie kocha, czuje do nich awersję oraz nie czuje potrzeby bliskości i bycia dla nich źródłem wsparcia. Dodatkowo, takie osoby mają skłonność do nadmiernego zwierzania się (nawet bardziej przypadkowym ludziom) i nierzadko mają problem z prokrastynacją (odkładaniem zadań na później).
U osób z ambiwalentno-lękowym stylem przywiązania nierzadko występuje nadaktywacja systemu przywiązania. Polega ona na nadmiernym skupianiu się na partnerze, wręcz psychicznym, a także fizycznym uzależnieniu się od niego, podobnie jak to czyni niemowlę z matką. Często skutkuje to porzuceniem własnych prób radzenia sobie z danym problemem. Osoba doświadczająca tego zjawiska może być także nadwrażliwa na sygnały odrzucenia przez partnera, które w rzeczywistości w ogóle nie istnieją. Towarzyszy temu silna koncentracja na własnych negatywnych emocjach oraz nawracające przeżywanie zagrażających sytuacji i błędnych decyzji o przeszłości, co raczej nasila, niż osłabia doświadczany stres. W tej sytuacji potrzeby komfortu i bezpieczeństwa stają się tak silne, że pozostają stale niezaspokojone (Tumidajewicz, b.d.; Marchwicki, 2004).
Styl unikowy
Unikowy styl przywiązania jest efektem stałego nie zaspokajania poczucia bezpieczeństwa dziecka, odtrącania i krytykowania go, a także odmawiania kontaktu fizycznego. W konsekwencji dzieci te przejawiają niechęć do rodzica, unikają kontaktu z nim i zajmują się głównie innymi rzeczami, np. zabawkami. W życiu dorosłym u osób z tym stylem przywiązania można zauważyć przede wszystkim skrępowanie bliskością w relacjach, nieufność do ludzi i silną chęć bycia niezależnym od innych. Osoby te przeważnie zachowują dystans w stosunku do drugiej osoby, dlatego też nie lubią się zwierzać oraz szukać pomocy u innych. Budują związki burzliwe, w których często pojawia się frustracja, napięcie, nuda, zazdrość, a także unikanie intymności i zaprzeczanie samej potrzebie więzi. Często wykorzystują pracę zawodową i obowiązki jako pretekst do unikania kontaktów społecznych. Osoby o unikowym stylu przywiązania mają skłonności do nawiązywania dynamicznych i krótkoterminowych relacji, często opartych głównie na kontaktach seksualnych (nie skupiając uwagi na psychicznej więzi z drugim człowiekiem). Zdarza się, że takie osoby są postrzegane jako wrogo, nieprzyjaźnie lub niechętnie nastawione do innych.
W przeciwieństwie do osób z lękowym stylem przywiązania, u osób ze stylem unikowym w sytuacji zagrożenia bliskiego związku występuje natomiast zahamowanie systemu przywiązania. Objawia się ono głównie dystansowaniem się względem partnera, unikaniem współzależności i skupieniem się na dążeniu do całkowicie samodzielnego zajmowania się problemami. Osoba wychodzi z założenia, że partner i tak jej nie pomoże, ponieważ tego nie chce lub po prostu nie będzie w stanie dostarczyć tego, czego ona potrzebuje. Unikaniu konfrontacji z partnerem i zależności od niego towarzyszy wypieranie myśli o zagrożeniach oraz bolesnych wspomnień ze świadomości. Mogą wiązać się z tym różne problemy, takie jak nasilone objawy fizyczne czy bezsenność. Często zdarza się, że negatywne emocje odczute we wcześniejszym czasie sprawiają wrażenie mało intensywnych, choć wspomnienia gniewu pociągają za sobą silny wzrost napięcia fizjologicznego, a także przypisywanie wrogiej postawy partnerowi (Centrum NOWA, b.d.; Wojciszke, 2023).
Zdezorganizowany styl przywiązania
Stanowi on połączenie stylu lękowego ze stylem unikowym. Naprzemienne reakcje przybliżania się i oddalania w relacji, w świetle teorii rozwojowej, kształtują się poprzez wpływ sprzecznych bodźców dostarczanych dziecku przez rodzica. Opiekun w niektórych sytuacjach nie okazuje wsparcia i nie zaspokaja potrzeb dziecka, powodując u niego lęk, a innym razem jednak stanowi obiekt zapewniający bezpieczeństwo i wsparcie. W konsekwencji dziecko postrzega opiekuna jednocześnie jako bezpieczną bazę oraz zagrożenie. Pozostaje ono w ciągłym napięciu, dezorientacji i potrzebie kontrolowania sytuacji, szukając bliskości, pozostając zależnym od rodzica, a jednocześnie czując chęć ucieczki od niego. Osoby charakteryzujące się tym stylem przywiązania mają problem z kontrolowaniem zachowań i regulacją emocji. Warto dodać, że zdezorganizowany styl przywiązania ma tendencję do wykształcenia się na skutek przemocy psychicznej lub fizycznej w rodzinie (Main & Solomon, 1990; Melka-Roszczyk, b.d.).
BIBLIOGRAFIA I ŹRÓDŁA INTERNETOWE:
Brzezińska, A., Appelt, K., & Ziółkowska, B. (2016). Psychologia rozwoju człowieka.
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Centrum NOWA. (b.d.). Style przywiązania – ogromny wpływ na nasze związki.
Main, M., & Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation.
W M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (red.), Attachment in the preschool years: Theory, research, and intervention (s. 121–160).
University of Chicago Press.
Marchwicki, P. (2004). Psychospołeczne uwarunkowania stylów przywiązania.
Studia Psychologica, 5, 35–36.
Melka-Roszczyk, M. (b.d.). Znaczenie stylu przywiązania w rozwoju i życiu człowieka.
Schaffer, H. R., & Kipp, K. (2015). Psychologia rozwoju. Od dziecka do dorosłości.
Wydawnictwo Harmonia Universalis.
Tumidajewicz, M. (b.d.). Przywiązanie a wczesne zapobieganie nieprawidłowościom rozwojowym.
Centrum Dobrej Terapii.
Wojciszke, B. (2023). Psychologia społeczna (Rozdział 13. Miłość).
Wydawnictwo Naukowe Scholar.
